03-11-2026, Ω/18:00′
Ο Οιδίποδας, που αναφέρεται από πολλούς συγγραφείς, είναι ο βασικός ήρωας στα Οιδιόδια έπη, όπως και στις τραγωδίες Οιδίπους επί Κολωνώ, επίσης του Σοφοκλή, στις Φόνισσες του Ευρυπίδη, ενώ μερικούς αιώνες αργότερα και ο Σενέκας έγραψε μια ομώνυμη τραγωδία. Εδώ θα αναφερθούμε στον Οιδίποδα τύραννο του Σοφοκλή.
«Τι είμαι δεν ντρέπομαι. Την τύχη έχω μάνα κι ο συγγενής της ο χρόνος από μικρό μεγάλο με όρισε. Τέτοιος γεννήθηκα. Θα μείνω να ψάχνω. Θα τη μάθω τη γενιά μου. Σοφοκλής, Οιδίπους τύραννος»
Ο Οιδίπους τύραννος είναι η κορυφαία τραγωδία του Σοφοκλή, πρότυπο τραγωδίας για τον Αριστοτέλη ο οποίος αναφέρεται συχνά σε αυτήν στην πραγματεία του «Περί ποιητικής». Το πότε χρονολογείται θεωρείται άγνωστο, εικάζεται ωστόσο ότι πρωτοεμφανίστηκε το 428 π.Χ.. Συνοπτικά, η υπόθεση έχει ως εξής: Ο βασιλιάς της Θήβας Λάιος λαμβάνει χρησμό ότι ο γιός τους επρόκειτο να σκοτώσει τον πατέρα του και να παντρευτεί τη μητέρα του. Έτσι, όταν γεννηθεί ο Οιδίπους, ο Λάιος μαζί με την γυναίκα του, την Ιοκάστη ή Επικάστη, του τρυπάνε τα πόδια και τον αφήνουν στο όρος Κιθαιρώνα. Ένας βοσκός τον βρίσκει και, επειδή τον λυπάται, τον σώζει και τον παραδίδει σε έναν άλλο βοσκό, ο οποίος τον δίνει στο βασιλικό ζεύγος της Κορίνθου, τον Πόλυβο και τη Μερόπη, που δεν είχαν παιδιά. Αυτοί το υιοθετούν και το ονομάζουν Οιδίποδα, δηλαδή με οίδημα (πρήξιμο) στα πόδια. Αφού έχει μεγαλώσει ο Οιδίπους και αμφισβητώντας την καταγωγή του, καθώς κάποιος τον αποκάλεσε νόθο, πηγαίνει στους Δελφούς, απ’ όπου μαθαίνει ότι υπάρχει χρησμός πως θα σκοτώσει τον πατέρα του και θα παντρευτεί τη μητέρα του. Θεωρώντας πως οι Κορίνθιοι είναι οι πραγματικοί του γονείς, και επειδή φοβάται μήπως πραγματοποιήσει τα όσα αποκάλυψε ο χρησμός, φεύγει από την Κόρινθο. Στον δρόμο, συναντάει τον Λάιο και –μη γνωρίζοντας ποιος εκείνος είναι –τον σκοτώνει. Φτάνοντας στη Θήβα, λύνει το αίνιγμα της Σφίγγας, σώζει την πόλη, στέφεται εκείνος νέος βασιλιάς και παντρεύεται την Ιοκάστη – και πάλι αγνοώντας ότι εκείνη είναι η μητέρα του. Η πλοκή της τραγωδίας Οιδίπους τύραννος του Σοφοκλή αρχίζει από το σημείο που τη Θήβα έχει πλήξει νέος λοιμός και ο Οιδίπους, ως βασιλιάς–κυρίαρχος καλείται να σώσει την πόλη του. Νέος χρησμός επιτάσσει να βρεθεί ο δολοφόνος του Λάιου, γιατί η παρουσία του στη Θήβα είναι αυτή που μιαίνει την πόλη. Κατά την αναζήτηση του δολοφόνου, ο Οιδίπους ανακαλύπτει, αλλά και αποκαλύπτει, την ταυτότητά του. Μόλις, «ἀλλ᾽ ἐξ’ ὑπαρχῆς αὖθις αὔτ᾽ἐγὼ φανῶ», φέρνει τα τετελεσμένα στο φώς, η Ιοκάστη αυτοκτονεί, ο Οιδίπους αυτοτυφλώνεται και ζητά να εξοριστεί από την πόλη.
Στην αρχή του έργου ο Οιδίποδας είναι ο μεγάλος βασιλιάς που έχει σώσει κατά το παρελθόν τη Θήβα, και τώρα είναι η μόνη της ελπίδα. Κανείς δεν μπορεί να συγκριθεί με τον Οιδίποδα στο διάβασμα σκοτεινών μυστικών. Ο Οιδίποδας είναι έξυπνος, τολμηρός, αποφασιστικός, βασίζεται στον εαυτό του, μολονότι είναι ευέξαπτος. Και στη συνέχεια του έργου μια δυσμενής αλυσίδα περιστάσεων συνδυάζεται άλλοτε με την ισχυρή και άλλοτε με την αδύναμη πλευρά του χαρακτήρα του για να προκαλέσει την καταστροφή. Δεν αρκέστηκε στην διαβεβαίωση του Πόλυβου. Πήγε ο ίδιος στους Δελφούς και ρώτησε τον θεό κι όταν ο θεός, χωρίς να απαντήσει στην ερώτησή του, επαναλαμβάνει την προειδοποίηση που είχε αρχικά δοθεί στον Λάϊο, ο Οιδίπους δεν ξαναγυρίζει ποτέ στην Κόρινθο. Από σύμπτωση, βρέθηκε ο Λάιος στο δρόμο από τη Θήβα στους Δελφούς. Συναντήθηκαν στο τρίστρατο, και καθώς είχαν τον ίδιο χαρακτήρα πατέρας και γιος, συνέβη η καταστροφή.
Ο Οιδίποδας ερευνά το φόνο του Λάιου για να απαλλάξει τη Θήβα από το λοιμό. Η έρευνα οδηγεί στη σταδιακή αποκάλυψη της φρικτής αλήθειας παρά τις προειδοποιήσεις της Ιοκάστης να σταματήσει. Η Ιοκάστη αρνήθηκε την αλήθεια των χρησμών και είπε: «Γιατί να φοβάται ο άνθρωπος που τον κυβερνά η τύχη, αφού για τίποτα δεν υπάρχει πρόβλεψη ξεκάθαρη;» Ο Απόλλωνας της λέει ότι γνωρίζει. Όχι πως αποφάσισε να τον βάλει να σκοτώσει τον πατέρα του και να παντρευτεί τη μητέρα του. Και τον Οιδίποδα δεν τον παρακίνησε ο Απόλλωνας να έρθει στην Κόρινθο, αλλά η αδημονία του να πει πρώτος τα καλά νέα και οι ελπίδες του ότι θα τα έχει καλά με το νέο βασιλιά.
Ο χορός δεν λέει ότι η μοίρα του Οιδίποδα ήταν μια επίδειξη θεϊκής δύναμης, αλλά αντίθετα, ότι είναι τυπική της ζωής και της τύχης των ανθρώπων. Είναι ο λόγος που ο Σοφοκλής, εισάγει τα παιδιά στην τελευταία πράξη. Για να τους πει: «Τι ζωή θα είναι κι αυτή η δική σας! Ποιος θα σας δεχθεί στις γιορτές; Ποιος θα σας παντρευτεί τέτοια που γεννηθήκατε; Έτσι είναι η ζωή, έτσι είναι οι θεοί. Ο αθώος πάσχει μαζί με τον ένοχο».
Οι τραγικοί ποιητές, όπως κι Έλληνες φιλόσοφοι, ήταν οι πρώτοι επιστημονικοί στοχαστές. Γνώριζαν πως το σύμπαν δεν είναι χαοτικό και παράλογο (όπως ισχυρίζεται η Ιοκάστη στη δέησή της), αλλά ότι βασιζόταν σε κάποιο λόγο, ότι υπάκουε στο Νόμο. Όπως και στον Αισχύλο, βρίσκουμε ηθικούς νόμους που έχουν το ίδιο είδος ισχύος με τους φυσικούς και μαθηματικούς νόμους. «Μην πεις κανέναν ευτυχισμένο, πριν πεθάνει», γιατί οι περιστάσεις της ζωής είναι αστάθμητες. Η ίδια δίκη που λειτουργεί στην Αντιγόνη και την Ηλέκτρα, εδώ λειτουργεί με πολλές φαινομενικά τυχαίες και άσχετες εκδηλώσεις: των βοσκών, του ηνίοχου που προσπάθησε να βγάλει από τον δρόμο τον Οιδίποδα κά.
Όπως δείχνει η μοίρα του Οιδίποδα, η ευσέβεια και η αγνότητα δεν είναι το παν στο μυστηριακό σχέδιο της ζωής, αλλά είναι ένα σημαντικό μέρος του.
Ο Σοφοκλής, δεν παίρνει θέση για τη θεϊκή βούληση. Αφήνει να κρίνουν μόνοι τους οι θεατές. Πιστεύει, όμως, πως ο λόγος των θεών πρέπει να γίνεται σεβαστός.
Όσο για τον Φρόυντ που στήριξε ένα μεγάλο μέρος της επιστημονικής του προσέγγισης, ο Οιδίπους τύραννος, έγραφε πως «μπορούμε να κατανοήσουμε το σταθερό κύρος της τραγωδίας “Οιδίπους Τύραννος”, παρά τις αντιρρήσεις που εγείρει η λογική ενάντια στις προβλέψεις τις μοίρας».
Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα.
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: H.D.KITTO «Αρχαία Ελληνική Τραγωδία», Κ. ΚΕΡΕΝΥΙ «Η Μυθολογία των Ελλήνων», ΑΜΑΛΙΑ ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ «Πρόσωπα και Άλλα Κύρια Ονόματα».
