21-06-2026, Ω/14:15′
ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ και ο ΑΝΔΡΕΑΣ ΛΑΣΚΑΡΑΤΟΣ
ΑΠΟ ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
Φιλόσοφος και διάδοχος του Αριστοτέλη. Γεννήθηκε γύρω στο 370 π.χ. Ήταν γιος του γραφέα Μελάντα από την Έρεσο της Λέσβου κι ονομαζόταν Τύρταμος αλλά επειδή εκφραζόταν ωραία – θείως φράζειν – ο Αριστοτέλης τον μετονόμασε αρχικά σε Εύφραστο και τελικά Θεόφραστο. Ο πρώτος του δάσκαλος ήταν ο συμπολίτης του Άλκιππος κι έπειτα ο Πλάτωνας, τον οποίο άφησε για τον Αριστοτέλη, κι όταν ο Αριστοτέλης αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Αθήνα, ανέλαβε ο Θεόφραστος την περιπατητική σχολή. Ήταν άνθρωπος με πολλά χαρίσματα, με πολλούς μαθητές και φίλους, μεταξύ των οποίων ήταν ο Κάσσανδρος, γιος του Αντίπατρου, κι ο Πτολεμαίος ο Α΄ . Ήταν τόση η εκτίμηση που του είχαν οι Αθηναίοι, ώστε, όταν τόλμησε ο ρήτορας Αγνωνίδης να ζητήσει να δικαστεί ο Θεόφραστος ως ασεβής λίγο έλειψε να καταδικαστεί ο κατήγορός του.
Υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει την Αθήνα μαζί με άλλους συναδέλφους του, όταν σύμφωνα με το νόμο που είχε προτείνει ο Σοφοκλής γιος του Αμφικλείδη, οι φιλόσοφοι επιτρεπόταν να διδάσκουν μόνο μετά από έγκριση της Βουλής και του Δήμου. Ένα χρόνο αργότερα ο Σοφοκλής τιμωρήθηκε, επειδή ο νόμος που πρότεινε ήταν παράνομος, και στη θέση του ψηφίστηκε ένας νέος νόμος που τον ανακαλούσε. Τότε ο Θεόφραστος επέστρεψε στην Αθήνα. Μετά από παρέμβαση του Δημητρίου του Φαληρέα, απέκτησε δικό του κήπο, όπου έφτανε κάθε μέρα την ίδια ώρα όπου παρέδιδε μαθήματα ο ίδιος, με πολύ περιποιημένη εμφάνιση. Δίδαξε περισσότερους από δυο χιλιάδες νέους, μεταξύ των οποίων ήταν ο ποιητής Μένανδρος, ο γιατρός Ερατίστρατος, αλλά και ο γιος του Αριστοτέλη Νικόμαχος. Δεν παντρεύτηκε ποτέ και πέθανε σε ηλικία ογδόντα πέντε ετών αφήνοντας πίσω του πλουσιότατο συγγραφικό έργο.
Ο Θεόφραστος διέπρεψε στη Μεταφυσική, στη Λογική, στην Ηθική, στη Ρητορική, αλλά κυρίως υπηρέτησε τις φυσικές επιστήμες. Από τους διακόσιους τίτλους συγγραμμάτων και πραγματειών σήμερα σώζονται τα εξής: Περί φυτών Ιστορίας, Χαρακτήρες, Περί φυτικών αιτιών, Περί ευσεβείας, Περί αισθήσεων, Μετά τα Φυσικά. Στο Περί φυτών Ιστορία“: εννέα βιβλία, όπου αναφέρονται ονομαστικά τα φυτά, η γένεσή τους, η ανάπτυξη, ο πολ/σμός, η μορφολογία, η γεωγραφική προέλευσή τους και τέλος η ιαματική τους δύναμη. Το ένατο βιβλίο είναι κυρίως φαρμακολογικό.
Στο “Περί φυτών αιτίαι“: έξι βιβλία. Είναι συνέχεια του προηγούμενου και ερμηνεύει βάσει των αριστοτελικών δογμάτων την γένεση, τον πολιτισμό και τις θεραπευτικές ιδιότητες των φυτών. Περιγράφεται η χλωρίδα πολλών περιοχών της Ελλάδας (Όλυμπος, Μακεδονία, Στρυμώνας, Ροδόππη, Κωπαΐδα, Αρκαδία) και της Κυρηναϊκής (αναφορές στα Palmaceae της Λιβύης). Δεν γνωρίζουμε αν όλες οι βοτανικές περιγραφές είναι δικές του ή και των βοηθών του, αλλά λόγω της αξιοθαύμαστης ακρίβειας συμπεραίνεται ότι οι περισσότερες στηρίζονται στις προσωπικές του παρατηρήσεις.
Το έργο «χαρακτήρες», περιλαμβάνει τα κεφάλαια περὶ ειρωνείας, κολακείας, αδολεσχίας, αγροικίας, αρεσκείας, απονοίας, λαλιᾶς, λογοποΐας, αναισχυντίας, μικρολογίας· βδελυρίας, ακαιρίας, περιεργείας, αναισθησίας, αυθαδείας, δεισιδαιμονίας, μεμψιμοιρίας, απιστίας, δυσχερείας, αηδίας· μικροφιλοτιμίας, ανελευθερίας, ἀλαζονείας, υπερηφανίας, δειλίας, ὀλιγαρχίας, ὀψιμαθίας, κακολογίας, φιλοπονηρίας, αισχροκερδείας.
Στους Χαρακτήρες, ο Θεόφραστος περιγράφει τα εσωτερικά και ψυχικά γνωρίσματα ανάλογα με το ήθος των ανθρώπων, ενώ μέχρι σήμερα δεν είναι βέβαιο αν αποτελούσαν αυτοτελές έργο ή τμήμα κάποιου άλλου ή σημειώματα του Θεόφραστου.
Στη διαθήκη του ο Θεόφραστος δεν άφησε διάδοχο, ενώ τη σχολή μετά το θάνατό του ανέλαβε ο Στράτωνας. Τη βιβλιοθήκη του Αριστοτέλη καθώς και τη δική του, τις είχε κληροδοτήσει στο Νηλέα, οι κληρονόμοι του οποίου πούλησαν αργότερα αυτά τα βιβλία, αλλά σε κακή κατάσταση.
Φίλες και φίλοι ο Θεόφραστος υπήρξε σπουδαίος φιλόσοφος, αλλά και επιστήμονας ερευνητής. Στα έργα του περί φυτών , που χρησιμοποιήθηκε πολύ στο Μεσαίωνα, μέσα από την προσωπική του έρευνα, περιγράφει τις θεραπευτικές ιδιότητές τους και την σωστή χρήση τους για την ίαση. Πηγή πολύτιμων πληροφοριών, κάτι που αξιοποίησε χρόνια αργότερα η επιστήμη και η ομοιοπαθητική. Θα σταθούμε, ωστόσο, κυρίως στους «χαρακτήρες» του, μιας σε αυτή τη θεματική των φιλοσόφων ο άνθρωπος είναι στο επίκεντρο.
Πολύ πριν η επιστήμη αναλύσει και διακρίνει τους ανθρώπινους χαρακτήρες, ένας Κεφαλονίτης σκωπτικός με καυστική πένα και χιούμορ, ασχολείται μέσα από την γραφή του για την «ηθίκεψιν», όπως λέει ο ίδιος, της κοινωνίας. Το βιβλίο του «ιδού ο Άνθρωπος» , που πιθανός να έχει έμπνευση το έργο του φιλόσοφου, εμπεριέχει όλους αυτούς τους χαρακτήρες που περιγράφει ο Θεόφραστος και άλλους πολλούς που τους αναλύει απολαυστικά. Επιλέγουμε τον «υπερήφανο». Κλείνοντας ας τον ακούσουμε:
« Ο υπερήφανος υπερτιμά τον εαυτό του εις βάρος των άλλων. Νομίζεται ίσως με τους ανώτερούς του. Ανώτερος από τους ίσους του και τους κατώτερους θεωρεί σαν κνώδολα. Ο υπερήφανος σπανίως είναι και αξιότιμος άνθρωπος. Η υπερηφάνεια (όχι η αξιοπρέπεια να προσθέσουμε),φωλιάζει κυρίως σε κούφια καύκαλα. Η υπηρεφάνεια είναι πάθος όπου η φύση έβαλε εις τον άνθρωπον! Είδα πλουσίους ταπεινούς, και φτωχούς υπερήφανους. Ταπεινούς ηγεμόνες, και υπερήφανους γαϊδουρολάτες. Η υπερηφάνεια συμβιβάζεται και συγκατοικεί ως και με την ελεεινότητα.
Αν κάποιος είναι χρυσοβιβλικός αλλοίμονον εις τον νεόπλουτον. Του βγάνει όμως το καπέλο του, επειδή τα πλούτη χαιρετώνται, αλλά μόλις στρίψει, του κάνει ευθύς τη βιογραφία του. «Ο πατέρας του ως προχθές εφόραε τσαρούχια… Τούτος είχε ένα κουτσομάγαζο κι επούλαε φώσφορα… Έπειτα έφυγε εδώθε κι επήγε στη Ρωσία, κι εκεί ένας Θεός ξέρει πώς επλούτησε! Κι ήλθε τώρα εδώ και κάνει τον άρκοντα!…
Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα!
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: ΑΜΑΛΙΑ ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ «Πρόσωπα και Άλλα Κύρια Ονόματα», ΑΝΔΡΕΑΣ ΛΑΣΚΑΡΑΤΟΣ «Ιδού ο Άνθρωπος»,eresos-theophrastos.gr
