Η θέση του τέως προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας καθηγητή κ.Προκόπη Παυλόπουλου ότι «η ΑΟΖ των κρατών-μελών είναι και ΑΟΖ της Ευρωπαϊκής Ένωσης» εκφράζει μια πολιτικά εύλογη ιδέα ευρωπαϊκής αλληλεγγύης, αλλά ως αυστηρή νομική διατύπωση είναι υπερβολικά απόλυτη και χρειάζεται ουσιώδη διευκρίνιση.

Κατά τα άρθρα 55–57 της UNCLOS, η ΑΟΖ είναι θαλάσσια ζώνη στην οποία το παράκτιο κράτος ασκεί κυριαρχικά δικαιώματα και ειδικές αρμοδιότητες. Το κράτος την ανακηρύσσει, καθορίζει τα όριά της, τη συμφωνεί ή την οριοθετεί με τα γειτονικά κράτη, ασκεί τα δικαιώματα έρευνας και εκμετάλλευσης των πόρων και επιτρέπει εγκαταστάσεις, ενεργειακές δραστηριότητες και θαλάσσια επιστημονική έρευνα.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι παράκτιο κράτος και δεν διαθέτει δική της επικράτεια ή αυτοτελή ΑΟΖ κατά την UNCLOS. Είναι συμβαλλόμενο μέρος στη Σύμβαση του Montego bay ως διεθνής οργανισμός, βάσει του Παραρτήματος IX, μόνο στο μέτρο των αρμοδιοτήτων που της έχουν μεταβιβάσει τα κράτη-μέλη. Η ίδια η UNCLOS περιγράφει την ΑΟΖ ως ζώνη κυριαρχικών δικαιωμάτων του παράκτιου κράτους^[1]. Επομένως, από άποψη τίτλου, η ελληνική ΑΟΖ είναι ΑΟΖ της Ελληνικής Δημοκρατίας, όχι της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

2. Η μεταβίβαση αρμοδιοτήτων δεν ισοδυναμεί με μεταβίβαση της θαλάσσιας ζώνης

Κρίσιμο σημείο αποτελεί η διάκριση ανάμεσα στον τίτλο και στα κυριαρχικά δικαιώματα επί της ΑΟΖ, που ανήκουν στο κράτος, αλλά και στην άσκηση συγκεκριμένων κανονιστικών αρμοδιοτήτων, ορισμένες από τις οποίες έχουν μεταβιβασθεί στην ΕΕ.

Η Ένωση έχει, επί παραδείγματι, αποκλειστική αρμοδιότητα για τη διατήρηση των θαλάσσιων βιολογικών πόρων στο πλαίσιο της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής, σύμφωνα με το άρθρο 3 παρ. 1 στοιχ. δ΄ ΣΛΕΕ. Σε άλλους τομείς —περιβάλλον, ενέργεια, μεταφορές, έρευνα— οι αρμοδιότητες είναι κατά κανόνα συντρέχουσες, υποστηρικτικές ή κατανεμημένες κατά ειδικότερο τρόπο. Αυτό σημαίνει ότι σε μια εθνική ΑΟΖ εφαρμόζονται εκτεταμένα κανόνες του ενωσιακού δικαίου. Δεν σημαίνει όμως ότι η ΕΕ γίνεται φορέας του θαλάσσιου τίτλου. Με απλά λόγια: Η Ένωση ασκεί αρμοδιότητες μέσα στις ΑΟΖ των κρατών-μελών, δεν υποκαθιστά, όμως, τα κράτη-μέλη ως δικαιούχος των ΑΟΖ.

Η δήλωση αρμοδιοτήτων που συνόδευσε την προσχώρηση της τότε Ευρωπαϊκής Κοινότητας στην UNCLOS επιβεβαιώνει ακριβώς αυτή την κατανομή: πλήρης μεταβίβαση σε ορισμένους τομείς, ιδίως στην αλιεία, και περιορισμένη ή συντρέχουσα αρμοδιότητα σε άλλους.^[2]

3. Ο όρος «ενωσιακά ύδατα» δεν δημιουργεί ευρωπαϊκή ΑΟΖ

Είναι αλήθεια ότι στη νομοθεσία της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής χρησιμοποιείται ο όρος «ενωσιακά ύδατα» (Union Waters). Πρόκειται για λειτουργικό και τομεακό όρο: δηλώνει τα ύδατα που υπάγονται στην κυριαρχία ή δικαιοδοσία των κρατών-μελών και στα οποία εφαρμόζονται οι κανόνες της ΕΕ. Δεν σημαίνει ότι τα ύδατα αυτά μετατρέπονται σε κοινό ευρωπαϊκό θαλάσσιο χώρο ή ότι δημιουργείται ενιαία «ΑΟΖ της ΕΕ». Το ίδιο ισχύει όταν εφαρμόζονται εκεί η Οδηγία-Πλαίσιο για τη Θαλάσσια Στρατηγική (MSFD), η Οδηγία για τον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό (MSPD) ή η ευρωπαϊκή περιβαλλοντική νομοθεσία.

4. Η ΕΕ είναι μέρος της UNCLOS, αλλά μόνο εντός των αρμοδιοτήτων της

Η προσχώρηση της ΕΕ στην UNCLOS έχει σημαντικές συνέπειες.Η Σύμβαση αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ενωσιακής έννομης τάξης στους τομείς που εμπίπτουν στις αρμοδιότητες της Ένωσης. Το Δικαστήριο της ΕΕ το επιβεβαίωσε ιδίως στην υπόθεση MOX Plant, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας, C‑459/03^[3].  Επιπλέον, κατά το άρθρο 216 παρ. 2 ΣΛΕΕ, οι διεθνείς συμφωνίες που συνάπτει η Ένωση δεσμεύουν τόσο τα θεσμικά της όργανα όσο και τα κράτη-μέλη^[4]. Από αυτά τα άρθρα, όμως, δεν προκύπτει ότι:

• η ΕΕ μπορεί να ανακηρύξει ελληνική ΑΟΖ,
• μπορεί να οριοθετήσει την ελληνική ΑΟΖ με τρίτα κράτη,
• αποκτά το σύνολο των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων, ή ότι
• κάθε διαφορά οριοθέτησης Ελλάδας–Τουρκίας μετατρέπεται αυτομάτως σε  διαφορά ΕΕ–Τουρκίας.

5. Η οριοθέτηση παραμένει αρμοδιότητα της Ελλάδας

Η οριοθέτηση ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας αποτελεί διεθνή διαφορά μεταξύ των ενδιαφερόμενων παράκτιων κρατών. Η Ελλάδα είναι εκείνη που συνάπτει συμφωνίες οριοθέτησης, όπως έκανε με την Ιταλία και την Αίγυπτο, ή προσφεύγει σε διεθνές δικαιοδοτικό όργανο. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν μπορεί να διαπραγματευθεί αντί της Ελλάδας την οριοθέτηση με την Τουρκία ούτε να καθορίσει ποια επήρεια έχουν τα ελληνικά νησιά. Τα ζητήματα αυτά διέπονται από την UNCLOS, το εθιμικό διεθνές δίκαιο και τις σχετικές συμφωνίες ή διεθνείς αποφάσεις. Συνεπώς, η φράση «τα εξωτερικά όρια της ελληνικής ΑΟΖ είναι εξωτερικά όρια της ΑΟΖ της ΕΕ» δεν έχει την ίδια νομική ακρίβεια με τη φράση «τα εξωτερικά σύνορα κράτους-μέλους είναι εξωτερικά σύνορα της Ένωσης». Η ΕΕ αποτελεί ένωση κρατών με συγκεκριμένο εδαφικό πεδίο εφαρμογής των Συνθηκών και δεν αποτελεί ενιαίο παράκτιο κράτος.

6. Δεν δημιουργείται αυτόματη ευρωπαϊκή εγγύηση έναντι της Τουρκίας

Η διατύπωση του κ.Παυλόπουλου μπορεί εύκολα να δημιουργήσει την εντύπωση ότι η αμφισβήτηση της ελληνικής ΑΟΖ ισοδυναμεί αυτομάτως με προσβολή μιας αυτοτελούς ευρωπαϊκής ΑΟΖ και δύναται να προκαλέσει υποχρεωτική συλλογική αντίδραση. Αυτό δεν προκύπτει αυτομάτως από το δίκαιο της ΕΕ. Η Ένωση μπορεί:

• να στηρίξει πολιτικά την Ελλάδα,
• να καταδικάσει παράνομες ενέργειες,
• να επιβάλει περιοριστικά μέτρα,
• να προστατεύσει την εφαρμογή της κοινής αλιευτικής, ενεργειακής ή περιβαλλοντικής πολιτικής,
• να επικαλεσθεί την υποχρέωση σεβασμού του διεθνούς δικαίου και των σχέσεων καλής γειτονίας.

Όμως, η έκταση και η μορφή αυτής της αντίδρασης εξαρτώνται από τις ευρωπαϊκές αρμοδιότητες, τις αποφάσεις των θεσμικών οργάνων και, σε θέματα εξωτερικής πολιτικής, συχνά από πολιτικές και διακυβερνητικές συναινέσεις. Δεν υπάρχει μηχανισμός βάσει του οποίου κάθε τουρκική αμφισβήτηση ελληνικής θαλάσσιας δικαιοδοσίας ενεργοποιεί αυτοδικαίως μια «ευρωπαϊκή κυριαρχία».

7. Υπάρχει, πάντως, ένας ισχυρός πυρήνας αλήθειας

Η θέση δεν είναι αβάσιμη αν ερμηνευθεί  λειτουργικά και πολιτικά, και όχι κυριολεκτικά. Στις ΑΟΖ των κρατών-μελών εφαρμόζεται το ενωσιακό κεκτημένο, ασκούνται ενωσιακές αποκλειστικές και συντρέχουσες αρμοδιότητες, τίθενται υπό διαχείριση πόροι που εντάσσονται σε κοινές ευρωπαϊκές πολιτικές, προστατεύονται ενεργειακές, περιβαλλοντικές και οικονομικές λειτουργίες ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος.

Μια παράνομη επέμβαση τρίτου κράτους μπορεί συνεπώς να θίξει όχι μόνο τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα αλλά και την εφαρμογή του ενωσιακού δικαίου. Αυτή είναι, κατά την ταπεινή μας άποψη, η πλέον ισχυρή νομική βάση της συλλογιστικής Παυλόπουλου.

Συμπέρασμα

Η δήλωση είναι μεν πολιτικά ισχυρή αλλά απαιτεί περαιτέρω έρευνα για να μην χαρακτηρισθεί – και από τα όργανα της ΕΕ- νομικά σχηματική. Η ακριβέστερη διατύπωση, κατά την άποψή μας,θα ήταν: «Οι ΑΟΖ των κρατών-μελών δεν αποτελούν αυτοτελή ΑΟΖ της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αποτελούν εθνικές θαλάσσιες ζώνες κυριαρχικών δικαιωμάτων, εντός των οποίων εφαρμόζεται το δίκαιο της Ένωσης και ασκούνται, ανάλογα με τον τομέα, αποκλειστικές ή συντρέχουσες ευρωπαϊκές αρμοδιότητες. Επομένως, η παράνομη προσβολή τους μπορεί να θίγει ταυτόχρονα τα δικαιώματα του παράκτιου κράτους και την ενωσιακή έννομη τάξη».

Μέσω αυτής της διατύπωσης, διατηρείται σαφώς ο ουσιαστικός ευρωπαϊκός πυρήνας της θέσης, χωρίς να δημιουργείται ο εσφαλμένος ισχυρισμός ότι η Ελλάδα έχει μεταβιβάσει στην ΕΕ τον τίτλο, την οριοθέτηση ή το σύνολο των κυριαρχικών δικαιωμάτων της επί της ΑΟΖ.

^[1] βλ. Κείμενο της UNCLOS

^[2] βλ. Καταχώριση και δήλωση αρμοδιοτήτων στην UN Treaty Collection )

^[3] Βλ. Απόφαση του ΔΕΕ

^[4] Βλ. Άρθρο 216 ΣΛΕ 

Στέλλα Κυβέλου, CEO της SDMED MARIS, είναι καθηγήτρια θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Εμπειρογνώμων της ΕΕ για τον ΘΧΣ – γαλάζια οικονομία στην λεκάνη της Ανατ.Μεσογείου.