08-02-2026, Ω/09:45′

Η Ασπασία γεννήθηκε στη Μίλητο γύρω στο 470 π.χ Ο Πατέρας της ήταν ο Αξίοχος, ο οποίος είχε φροντίσει να μορφώσει την κόρη του, σε μια εποχή που η μόρφωση ήταν ανδρικό προνόμιο. Τον ακολουθούσε στη φιλοσοφική σχολή όπου φοιτούσαν μόνο άνδρες. Διδάχθηκε φιλοσοφία, μουσική, χορό, τραγούδι, ιστορία και ρητορική. Οι επιδόσεις της στη μελέτη ήταν άριστες. Στη Μίλητο πήγε ο αρχιτέκτονας και πολεοδόμος Ιππόδαμος και η Ασπασία αποκρούοντας όλες τις προτάσεις γάμου που της έκαναν οι πλούσιοι νέοι της Μιλήτου, ζήτησε από τον Ιππόδαμο να την πάρει μαζί του στην Αθήνα. Έτσι έφτασε στο λίκνο της φιλοσοφίας, έτοιμη για να αντιμετωπίσει όλες τις πνευματικές προκλήσεις. Έμεινε για κάποιο διάστημα μαζί του και ξεκίνησε τις συναναστροφές της με τους πνευματικούς κύκλους της Αθήνας. Στα είκοσί της, μόλις, χρόνια νοίκιασε ένα σπίτι και δεχόταν τους επιφανέστερους Αθηναίους εκείνης της εποχής. Αμέσως απέκτησε πολλούς θαυμαστές αλλά και πολλούς εχθρούς, επειδή η συμπεριφορά της που ταίριαζε με τις συνήθειες της πατρίδας της, ήταν εντελώς αντίθετη με τα ήθη και τα έθιμα των γυναικών της Αθήνας. Σύμφωνα με πηγές, το σπίτι της στην Αθήνα ήταν κέντρο πνευματικών συζητήσεων, προσελκύοντας φιλοσόφους, ρήτορες και πολιτικούς, μεταξύ των οποίων και ο Σωκράτης. Ο Πλάτων, στον διάλογό του «Μενέξενος», αναφέρει ότι η Ασπασία δίδαξε τη ρητορική τέχνη στον Σωκράτη, υποδηλώνοντας την επιρροή της στον μεγάλο φιλόσοφο. Η επιρροή της Ασπασίας δεν περιορίστηκε μόνο στον Σωκράτη. Πολλοί νέοι Αθηναίοι, όπως ο Αλκιβιάδης, επηρεάστηκαν από τη διδασκαλία και την προσωπικότητά της. Η ικανότητά της να συνδυάζει τη γοητεία με την ευφυΐα την κατέστησε πρότυπο για πολλές γυναίκες της εποχής, ενώ η παρουσία της σε φιλοσοφικούς κύκλους έσπασε τα κοινωνικά στερεότυπα περί του ρόλου των γυναικών.

Οι άντρες, ειδικά οι μορφωμένοι, οι πλούσιοι και οι ισχυροί, περνούσαν συχνά από το σπίτι της για να της μιλήσουν κι εκείνη τους καλοδέχονταν πάντα και τους φιλοξενούσε με γλυκό κρασί και όμορφη μουσική, αλλά κυρίως με την χαρισματική προσωπικότητά της και τις ενδιαφέρουσες συζητήσεις της. Οι κακές γλώσσες άρχισαν να λένε πως ήταν πόρνη και πως είχε κάνει το σπίτι της οίκο ανοχής αλλά η Ασπασία είχε μάτια μόνο για έναν, τον Περικλή, έναν από τους ισχυρότερους και πιο ιδιοφυείς άντρες της Αθήνας που έκανε καριέρα πολιτικού. Ο Περικλής, που κάποτε είχε πει πως «η μεγαλύτερη δόξα για μία γυναίκα είναι να μιλάνε για εκείνη όσο γίνεται λιγότερο οι άντρες»[1], μόλις γνώρισε αυτή την λαμπερή και πολυσυζητημένη γυναίκα, όπως και οι περισσότεροι άντρες της Αθήνας, την ερωτεύτηκε και ήθελε να την παντρευτεί αλλά οι νόμοι της πόλης δεν επέτρεπαν τον γάμο ενός πολίτη με μία γυναίκα που ζούσε τόσο ελεύθερα και δεν ήταν Αθηναία. Οι δυο τους, αψηφώντας τα επικριτικά σχόλια, που επηρέαζαν αρνητικά την πολιτική καριέρα του Περικλή, άρχισαν να συζούν. Η ρητορική δεινότητα της Ασπασίας εξαίρεται από τις πηγές. Διηγούνται επιπλέον ότι, εκτός από δεινή ρήτορας, δίδασκε και την τέχνη της ρητορικής. Από αυτή λέγεται ότι διδάχθηκαν, ανάμεσα σε άλλους, ο Περικλής αλλά και ο Σωκράτης. Ο τελευταίος μάλιστα αποδίδει στη δασκάλα του τη συγγραφή του περίφημου επιτάφιου λόγου που εκφώνησε ο Περικλής στο τέλος του πρώτου έτους του Πελοποννησιακού πολέμου.

Όπως και ο Σωκράτης, η Ασπασία, μολονότι δεν άφησε πίσω της γραπτό έργο, απέσπασε σημαντικό ρόλο στους πλατωνικούς διαλόγους ως η μόνη γυναίκα, εκτός από τη Διοτίμα, που εμφανίζεται να «μιλά», ενώ δέχεται και τα πυρά της αριστοφανικής σάτιρας. Ο Σωκράτης φέρεται να την επισκεπτόταν συχνά μαζί με τους μαθητές του. Ο σωκρατικός Αισχίνης τής αφιέρωσε ένα χαμένο σήμερα διάλογο, ενώ συχνής μνείας έτυχε και από άλλους σωκρατικούς.  Ο ιστορικός Αρμάν ντ’Ανγκούρ πιστεύει όχι μόνο πως η Διοτίμα ήταν στην πραγματικότητα η Ασπασία, αλλά και πως ήταν η αιτία που ο Σωκράτης ασχολήθηκε με τη φιλοσοφία. Η συνήθης εικόνα που έχουμε για τον Σωκράτη είναι πως ήταν γέρος κι άσχημος, ωστόσο υπήρξε νέος και όταν γνώρισε την Ασπασία, ο ίδιος ανήκε στον πνευματικό κύκλο του Περικλή και ήταν μόλις είκοσι χρόνων. Ως φιλόσοφος αναφέρεται στα τριάντα του χρόνια. Πιθανόν τα χρόνια της νιότης του, να διδάχθηκε τη φιλοσοφία από την Ασπασία.

Ένας από τους μαθητές του Αριστοτέλη, ο Κλέαρχος, έγραψε κάποτε πως «πριν η Ασπασία γίνει σύντροφος του Περικλή, είχε σχέση με τον Σωκράτη»[5] κάτι που ταιριάζει με όσα ξέρουμε για την Ασπασία, τον Περικλή και τον Σωκράτη. Το δόγμα της «Διοτίμα» είναι πως ο υλικός κόσμος έρχεται σε δεύτερη μοίρα μετά τον κόσμο των υψηλών ιδανικών και ότι κύριο καθήκον της αγάπης είναι να εκπαιδεύσει την ψυχή και όχι να ικανοποίησει το σώμα. Η λεγόμενη «πλατωνική αγάπη» όπως έχει επικρατήσει να λέγεται σήμερα είχε ως σκοπό όχι τη σωματική απόλαυση, αλλά την εξύψωση της ψυχής στον κόσμο των ιδεών. Tο δόγμα της «Διοτίμα» βρίσκεται στην καρδιά της Δυτικής φιλοσοφικής παράδοσης αλλά και στην καρδιά της βιοθεωρίας του Σωκράτη που κάποια στιγμή αποφάσισε στη ζωή του να αφήσει τα περιττά υλικά πράγματα και να ζήσει απλά και φτωχικά αναζητώντας μόνο τις απολαύσεις του πνεύματος και της φιλοσοφίας. Αν λοιπόν ο Σωκράτης είχε σχέση με την Ασπασία στα νιάτα του και η «Διοτίμα» που τον δίδαξε την αγάπη ήταν η Ασπασία τότε είναι εύκολο να καταλάβουμε πως ο Περικλής δεν ήταν ο πρώτος άντρας που επηρέασε και διαμόρφωσε η Ασπασία.

Οι επικριτές της πίστευαν πως επηρέαζε τον Περικλή και την αποκαλούσαν πόρνη. Εκ των υστέρων έγραφαν πως ονομαζόταν Μυρτώ και μετονομάστηκε σε Ασπασία επειδή οι πάντες την ασπάζονταν. Την κατηγόρησαν εξάλλου ότι προκάλεσε τον πόλεμο της Αθήνας κατά της Σάμου κι ως υπαίτια του ψηφίσματος κατά των Μεγαριτών, το οποίο ήταν μία από τις αφορμές που προκάλεσαν τον πελοποννησιακό πόλεμο. Τελικά την παρέπεμψαν να δικαστεί με διάφορες κατηγορίες, στις οποίες ενέπλεξαν και τον Περικλή ο οποίος αναλύθηκε σε δάκρυα και πέτυχε την αθώωσή της. Μαζί του απέκτησε ένα γιο ο οποίος πήρε το όνομα του πατέρα του. Μετά το θάνατο του Περικλή παντρεύτηκε τον Λυσικλή και απέκτησε μαζί του άλλο ένα γιο.

Φίλες και φίλοι, η Ασπασία ίδρυσε δική της φιλοσοφική σχολή για γυναίκες. Πολλοί πήγαιναν να την ακούσουν, ακόμα και μαζί με τις γυναίκες τους. Ωστόσο σε μια ανδροκρατούμενη εποχή, ήταν αδιανόητο να δεχτούν πως μια γυναίκα δίδασκε φιλοσοφία, ρητορική, αρχιτεκτονική κά. Ισχυρίζονταν πως ήταν μια σχολή για εταίρες όπου τις δίδασκε πώς να κερδίζουν την εύνοια ενός άντρα. Σταδιακά οι καλλιτέχνες άρχισαν να την ζωγραφίζουν ως οδαλίσκη που παρασύρει τους άντρες.

Ωστόσο αν και αρνήθηκαν να την αναγνωρίσουν γιατί ήταν γυναίκα, η συμβολή της Ασπασίας στην πνευματική ζωή της Αθήνας ήταν μεγάλη. Ακόμα και ο Αριστοτέλης στα «Πολιτικά» του, δεν αναφέρει καμία γυναίκα ούτε την Ασπασία την οποία θεωρούσε μια ανήθικη εταίρα που έθεσε σε κίνδυνο την καριέρα ενός επιφανούς πολιτικού. Εκτός από τη διδασκαλία της στις γυναίκες, κάτι που επέδρασε καθοριστικά στην χειραφέτησή τους, φρόντισε για τον καλλωπισμό της Αθήνας και του Πειραιά, τόσο που κάποιοι ιστορικοί αποκαλούν, υπερβολικά, τον 5ο αι, αιώνα της Ασπασίας.

Φωτο: Ο Σωκράτης και η Ασπασία συνομιλούν .Έργο των αρχών του 19ου αι. Η Ασπασία απεικονίζεται νέα και όμορφη να χειρονομεί με πάθος καθώς μιλά, ενώ ο Σωκράτης απεικονίζεται ηλικιωμένος, άσχημος και σκεπτικός αν και ήταν συνομήλικός της. 

ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ 

ΠΗΓΕΣ: ΑΜΑΛΙΑ ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ «Πρόσωπα και Άλλα Κύρια Ονόματα», ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ ΜΕΙΖΟΝΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ, Η Μηχανή του Χρόνου.