17-08-2026, Ω/22:00′

Φίλες και φίλοι,

μετά την ολοκλήρωση της θεματικής που αφορούσε στους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους και το έργο τους, όσο είναι δυνατόν να προσεγγίσουμε αυτό το τεράστιο κεφάλαιο πολιτιστικής κληρονομιάς, θα συνεχίσουμε με τους αρχαίους Έλληνες τραγωδούς – ποιητές και το έργο τους. Η αρχαία ελληνική τραγωδία άνθισε στην Αθήνα τον 5ο π.χ αι, στο πλαίσιο των Μεγάλων Διονυσίων (θρησκευτικών γιορτών).

Ο ορισμός της τραγωδίας, γνωστός σε όλους μας από τον Αριστοτέλη είναι πως πρόκειται για μίμησης πράξης σπουδαίας τέλειας, η οποία προκαλεί έλεο και φόβο, επιφέροντας την ψυχική κάθαρση των θεατών μέσω της σκηνικής δράσης.

Οι τραγωδοί εμπνέονταν από μυθολογικά ηρωϊκά θέματα, όπου ο ήρωας σε μια κρίσιμη – και κάποτε πολύ δύσκολη – καμπή στη ζωή του, δοκιμάζει τα όρια της ανθρώπινης φύσης του. Μέσα από τις τραγωδίες οι πολίτες προβληματίζονταν για τα όλα τα σημαντικά και πανανθρώπινα που μας απασχολούν αδιάλειπτα ως τις μέρες μας.

Ειρήνη, Ελευθερία, Δημοκρατία, Δικαιοσύνη, Αλληλεγγύη. Ο άνθρωπος αντιμετωπίζει δυνάμεις πάνω από αυτόν με θεούς, άγραφους νόμους και μοίρα και καλείται να παραμείνει Άνθρωπος υπηρετώντας την ανώτερη φύση του ακόμα κι όταν όλα γύρω του καταρρέουν. Διαφορετικά, αν υποκύψει στην κατώτερη φύση του, αυτή του ζωϊκού ενστίκτου, της σύγκρουσης, της πάλης και του ανταγωνισμού, είναι καταδικασμένος σε «ὕβριν» και οδηγείται στην καταστροφή «νέμεσις».

Οι τραγωδίες – ποίηση ήταν τόσο σημαντικές τη συνοχή της πόλης, που δεν παίζονταν, όπως γίνεται σήμερα, αλλά διδάσκονταν ώστε να καλλιεργήσουν τις ύψιστες αρετές στους πολίτες.

Σας ευχόμαστε ό,τι καλύτερο και καλή ανάγνωση.

Βάσω Δενδροπούλου

ΑΙΣΧΥΛΟΣ Ο ΠΑΤΕΡΑΣ ΤΗΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ

Γιος του Ευφορίωνα, γεννήθηκε το 525 π.χ στην Ελευσίνα κι είχε μια αδερφή, από την προήλθε μια γενεά εκλεκτών γρατικών ποιητών. Έλαβε μέρος στη μάχη του Μαραθώνα και στη ναυμαχία της Σαλαμίνας όπου πολέμησε με μεγάλη γενναιότητα. Άρχισε να συγγράφει από τα είκοσί του χρόνια και το πρώτο του βραβείο το πήρε με το έργο «Πέρσαι». Ο αριθμός των δραμάτων του δεν μπορεί να ορισθεί με βεβαιότητα, κυμαίνεται από εβδομήντα πέντε έως ενενήντα κι όσο ζούσε βραβεύτηκαν δεκατρείς τετραλογίες του. Έχουμε μόνο αποσπάσματα από τα περισσότερα έργα του αλλά ολόκληρα μόνο επτά. Ικέτιδες, Πέρσαι, Επτά επί Θήβας, Προμηθέας Δεσμώτης και η τριλογία Ορέστεια που αποτελείται από τις τραγωδίες Αγαμέμνων, Χοηφόροι κι Ευμενίδες. Ο Αισχύλος πήρε το τελευταίο του βραβείο για την Ορέστεια το 458 π.χ κι αμέσως μετά έφυγε για την Σικελία.

Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του το πέρασε στην Αθήνα αλλά για αδιευκρίνιστους λόγους προς το τέλος της ζωής του φαίνεται ότι την εγκατέλειψε. Σύμφωνα με τον Κλήμη τον Αλεξανδρέα, ο Αισχύλος κατηγορήθηκε για ασέβεια ενώπιον του Αρείου Πάγου, επειδή αποκάλυψε στο έργο του Ευμενίδες, τα Μυστήρια των Ελευσινίων. Ωστόσο στη δίκη αυτή αθωώθηκε. Ο Αριστοφάνης αναφέρει ως αιτία αναχώρησής του μια πολιτική διαφωνία με το αθηναϊκό κοινό. Μερικοί ισχυρίζονται ότι λιθοβολήθηκε ή ότι εξορίστηκε, κάτι που δεν αποδεικνύεται από γεγονότα, διότι εάν είχε καταδικαστεί σε εξορία, λόγω ασέβειας, τότε κατά την απουσία του δεν θα συνεχίζονταν να παίζονται και να βραβεύονται τα έργα του στην Αθήνα. Μια βάσιμη εκδοχή αναφέρει ότι έσπασε τον όρκο σιωπής πάνω στα μυστικά πράγματα στο έργο του Προμηθέας Δεσμώτης, στο οποίο αποκάλυψε σε κάποιους στίχους μυητικές γνώσεις, και έτσι αναγκάστηκε να φύγει.

Πέθανε στη Γέλα περίπου εβδομήντα τεσσάρων ετών. Λέγεται μάλιστα ότι τελείωσε το βίο του ενώ καθόταν κι έγραφε, όταν ένας αετός, που πέρασε το φαλακρό του κεφάλι για πέτρα, έριξε από ψηλά μια χελώνα η οποία τον σκότωσε. Ο ίδιος έγραψε το επιτύμβιο επίγραμμα: «Αισχύλον Ευφορίωνος Αθηναίον τόδε κεύθει μνήμα καταφθίμενον πυροφόροιο Γέλας, αλκήν δ’ ευδόκιμον Μαραθώνιον άλσος αν είποι και βαθυχαιτήεις Μήδος επιστάμενος». (Το γιο του Ευφορίωνα, τον Αθηναίο Αισχύλο, κρύβει νεκρό το μνήμα αυτό της Γέλας με τα στάρια. Την άξια νιότη του θα ειπεί του Μαραθώνα το άλσος και ο Μήδος ο ακούρευτος, οπού καλά την ξέρει). Όταν έγινε γνωστός ο θάνατος του οι Αθηναίοι του απέδωσαν μεγάλες τιμές και οι πολυάριθμες τραγωδίες του που είχαν βραβευτεί, ξανανέβηκαν στην σκηνή. Απ’ όσο είναι γνωστό, σε κανέναν άλλο ποιητή δεν έγιναν τέτοιες τιμές, ούτε τα έργα του παίζονταν μετά το θάνατο του. Λέγεται ότι για αιώνες μετά πήγαιναν στο μνήμα του στην Σικελία, καλλιτέχνες και ποιητές για προσκύνημα. Έναν αιώνα αργότερα , στο θέατρο του Διονύσου , στήθηκε χάλκινο άγαλμα του Αισχύλου, δηλώνοντας την αναγνώριση , την εκτίμηση και τον σεβασμό που έτρεφαν και οι μεταγενέστεροι στο πρόσωπό του.

Ο Αισχύλος ήταν καινοτόμος. Εισήγαγε τον δεύτερο ηθοποιό, το διάλογο – που επιτρέπει την ερμηνεία και την μελέτη των προσώπων – κι επινόησε την τριλογία, ίσως γιατί η παλαιότερη μορφή τραγωδίας δεν του παρείχε τη δυνατότητα να πει αυτό που ήθελε να πει. Ο Αισχύλος στέκεται σε ένα αληθινό σημείο στροφής μεταξύ των αρχαίων μυστικών παραστάσεων των Μυστηρίων και αυτών που μετατράπηκαν σε έργα θεάτρου, πιο προσιτά στο ευρύ κοινό. Κανείς προγενέστερός του δεν είχε μετατρέψει τους μύθους σε κατάλληλους φορείς για την μετάδοση ιδεών. Κατά τον Αριστοτέλη, ο Αισχύλος δημιούργησε την μορφή της τραγωδίας. . Έκανε επίσης τα κοστούμια πιο περίτεχνα και δραματικά και έκανε τους ηθοποιούς του να φορούν πλατφόρμες ( κοθούρνοι ) για να γίνουν πιο ορατοί στο κοινό. Του αποδίδεται η εισαγωγή της σκηνογραφίας ( σκηνογραφία) , ή αλλιώς της διακόσμησης σκηνών, και η προσθήκη σκηνικών μηχανημάτων. Ήταν πιθανώς ο πρώτος δραματουργός που παρουσίασε έργα με ενιαίο περιεχόμενο ως τριλογία. Η Ορέστειά του είναι το μόνο σωζόμενο και αρχαίο παράδειγμα.

Φίλες και φίλοι, η τραγωδία είναι ως επί των πλείστων ένα θρησκευτικό δρώμενο χτισμένο πάνω σε ένα θεολογικό μυστηριακό υπόβαθρο. Όπως αναφέρει ο Πλάτωνας δια στόματος Σωκράτη στην “Πολιτεία”, οι μύθοι έχουν σκοπό να μεταδώσουν αλήθειες οι οποίες μ’ έναν κωδικοποιημένο τρόπο βρίσκονται κρυμμένες μέσα στα σύμβολα. Μας εφιστά την προσοχή τονίζοντας την ιερότητα των μύθων και την αξία τους, αλλά μας προειδοποιεί πως μπορούμε να παγιδευτούμε αν δεν τους προσεγγίσουμε με τον σωστό τρόπο, προβλέποντας ίσως την απαξίωση και την παρανόηση που άρχισε να αναπτύσσεται στα επόμενα χρόνια, η οποία δυστυχώς υπάρχει και στις μέρες μας.  Εξάλλου οι τραγωδίες δεν “παίζονταν” αλλά “διδάσκονταν” στα αρχαία θέατρα.  Το έργο του συμπυκνώνει την έννοια του δικαίου, καθώς και τη συνείδηση του ποιητή ως αγωνιζόμενου πολίτη.

Αξίζει να σταθούμε, αναφορικά έστω , στην γλωσσική του ιδιαιτερότητα. Ο Αισχύλος εκφράζεται με μια γλώσσα, ποιητική, μυστηριακή και γλαφυρή που δεν προϋπάρχει της εποχής του. Εισήγαγε με λίγα λόγια ένα είδος γλωσσικό που διαμόρφωσε και στιγμάτισε την τραγωδία , την ποίηση, την φιλοσοφία και όχι μόνο, στην εποχή που τον ακολούθησε. Μέσα από αυτήν λοιπόν την λαμπρή γλωσσική ιδιαιτερότητα, ο μεγάλος τραγωδός διεύρυνε και ενδυνάμωσε την επιρροή που ασκούσε ο μυθικός και μυητικός συμβολικός λόγος, δημιουργώντας μια βαθύτερη, ιερότερη και πιο μυστηριακή σχέση μεταξύ του θεατή και του έργου, καθιστώντας τον, ικανό αποδέκτη και συμμέτοχο υψηλών και λεπτοφυών φιλοσοφικοθρησκευτικών στοχασμών και νοημάτων. Σύμφωνα με τον Τζ. Τόμσον, ο Αισχύλος ήταν οπαδός του Πυθαγόρα και τα δράματα του είναι γεμάτα πυθαγόρειες ιδέες.

Στις σωζόμενες τραγωδίες και στο διάλογο που επιχειρεί με εμάς, μέσα από αυτές, αιώνες μετά το θάνατό του ο Μέγας τραγωδός, θα αναφερθούμε όσο γίνεται στις επόμενες δημοσιεύσεις. Κλείνοντας παραθέτουμε κάποια «σπαράγματα» από το έργο του, χαρακτηριστικά για την Αλήθεια και τη Σοφία που περικλείουν: «Απλά είναι τα λόγια της αλήθειας», «Από γερό μυαλό γεννιέται η ευτυχία», «Είναι στη φύση των ανθρώπων να ποδοπατούν εκείνον που έπεσε», «Όσο υπάρχουν άνθρωποι, υπάρχει σίγουρα προπύργιο», «Με έργα όχι με λόγια»,  « Η δύναμη της Ανάγκης είναι ακαταμάχητη», «Σοφός είναι εκείνος που ξέρει χρήσιμα όχι πολλά», και τέλος «Δεν είναι οι όρκοι που μας κάνουν να πιστέψουμε σε έναν άνθρωπο, αλλά ο άνθρωπος που μας κάνει να πιστέψουμε στους όρκους».

Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα

Βάσω Δενδροπούλου

ΠΗΓΕΣ: ΑΜΑΛΙΑ ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ, «Πρόσωπα και Άλλα Κύρια Ονόματα», H.D.F. KITTO «Αρχαία Ελληνική τραγωδία», micro-Kosmos. gr, info-neapolis-sykeon.gr, evprattein.gr