13-07-2026, Ω/17:40′
Ο περίφημος ρήτορας και σοφιστής, γιος του Χαρμαντίδη από τους Λεοντίνους της Σικελίας και αδερφός του Ηρόδικου. Γεννήθηκε περί το 480 π.χ και έζησε περισσότερο από εκατό χρόνια. Υπήρξε από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της τέχνης του και σύγχρονος του Πρωταγόρα και του Σωκράτη. Επηρεάστηκε σημαντικά από την σκέψη της Ελεατικής σχολής και ιδιαίτερα από την σκέψη του Εμπεδοκλή, με τον οποίο φέρεται να είχε σχέσεις. Ο Γοργίας έδειξε επίσης μια στενή συγγένεια με τον ελεατικό στοχασμό και ιδιαίτερα με τη σκέψη του Παρμενίδη και του Ζήνωνα, αν και από το αντιθετικό του ύφος δείχνει επίσης συγγένεια με το αντιθετικό ύφος των ηρακλείτειων κειμένων. Περιπλανώμενος, όπως οι περισσότεροι των σοφιστών, ο Γοργίας εμφανίζεται στην Αθήνα στην περίοδο κορύφωσης της δόξας του, όπου ασκεί σημαντική επίδραση στη διαμόρφωση της αττικής πεζογραφίας και ποίησης.
Από το Διογένη Λαέρτιο αναφέρεται πως είχε παρακολουθήσει μαθήματα από τον Εμπεδοκλή. Από το Διοόδωρο το Σικελιώτη περιγράφεται η άφιξή του στην Αθήνα ως απεσταλμένος της πατρίδας του που κινδύνευε από τους Συρακούσιους, για να ζητήσει βοήθεια. Οι Αθηναίοι τον θαύμασαν για τον τρόπο που εκφραζόταν – που ήταν περισσότερο ποιητικός παρά ρητορικός – και αφού τους έπεισε να συμμαχήσουν με την πατρίδα του επέστρεψε στους Λεοντίνους. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του εγκατέλειψε τη Σικελία και ταξιδεύοντας δίδασκε ρητορική. Ξαναεπισκέφτηκε την Αθήνα και, σύμφωνα με τον Πλάτωνα, εγκαταστάθηκε στη Λάρισα. Λέγεται πως απήγγειλε λόγους στους Δελφούς και στην Ολυμπία . Είχε πολλούς και αξιόλογους μαθητές, ένας από αυτούς ήταν ο Ισοκράτης ο οποίος άντλησε πολλά από την διδασκαλία του και στον «περί αντιδόσεως» λόγο του, όπου αναφέρεται και στο δάσκαλό του, διαψεύδει ότι ο Γοργίας είχε παντρευτεί, προσθέτει ότι δεν άφησε απογόνους και τον περιγράφει ως εγωκεντρικό, γεγονός που και ο ίδιος δεν αρνιόταν. Ο Παυσανίας μνημονεύει τον ανδριάντα του στην Ολυμπία κι άλλον ένα στους Δελφούς . Από το έργο του έχουν σωθεί αποσπάσματα . Ο Πλάτωνας χρησιμοποίησε το Γοργία ως έναν από τους πρωταγωνιστές στο ομώνυμο έργο του.
Από τον Γοργία διασώθηκαν δυο σύντομοι λόγοι του: Το Ελένης εγκώμιον, στο οποίο αποδεικνύει ότι είναι άδικος ο ψόγος (μώμος) κατά της Ελένης, «ήτις είτ’ ερασθείσα είτε λόγω πεισθείσα είτε βία αρπασθείσα είτε υπό θείας ανάγκης αναγκασθείσα έπραξεν ά έπραξεν». Ο Γοργίας υποδεικνύει ότι οι κρίσεις μας δεν στηρίζονται σε αντικειμενικές αλήθειες αλλά σε αναπόδεικτες και συχνά αλληλοαναιρούμενες αντιλήψεις και προκαταλήψεις. Και την Υπέρ Παλαμήδους Απολογία απολογία, στην οποία υποδεικνύει ακόμα εμφατικότερα ότι η κρίση για την κατηγορία της «εσχάτης προδοσίας» δεν στηρίζεται σε αποδείξεις ή υπαρκτά γεγονότα. Απορρίπτοντας το κριτήριο της μιας απόλυτης αλήθειας ο Γοργίας, θεώρησε ότι δεν υπάρχει απόλυτη γνώση, αλλά μόνον «δόξα», δηλαδή γνώμη για την πραγματικότητα. Το κέντρο βάρους της μεθόδου του ήταν η ρητορική, που γι’ αυτόν ήταν «πειθούς δημιουργός», δηλαδή μέθοδος για να διατυπώνει ο άνθρωπος τη γνώμη του με τρόπο πειστικό και να πετυχαίνει αυτό που επιδιώκει κάθε φορά.
Ο Γοργίας προσπάθησε να αποδείξει ότι τίποτε δεν υπάρχει. Αν υπάρχει, δεν μπορούμε να το γνωρίσουμε. Αν μπορούμε να το γνωρίσουμε, δεν μπορούμε ωστόσο να το μεταδώσουμε στους άλλους. Η αποδεικτική τακτική του ονομάζεται ανασκευαστική και συνίσταται στον αποκλεισμό αντιφατικών προτάσεων.
Ο Γοργίας ως ποιητής πρώτα και μετά σαν ρήτορας, γνωρίζει καλύτερα από όλους την δύναμη της ρητορικής, της δόξας αλλά και πόσο ευάλωτη και εύθραυστη είναι η ψυχή καθώς και την επίδραση του λόγου στην ψυχή. Για την αρετή πίστευε πως είναι είναι μια συγκεκριμένη ποιότητα συμπεριφοράς συνδεδεμένη με τη ρευστή πραγματικότητα, όπου ανήκει, και με την κοινωνική ομάδα ή κατηγορία, που στα ενδιαφέροντα της ακριβώς ανταποκρίνονται οι ηθικές ιδέες που κάθε φορά επικαλείται κανείς. Γενικά, φαίνεται πως θεωρούσε την αρετή μάλλον ως ψυχική ιδιότητα που αναπτύσσεται και εκδηλώνεται μέσα από συγκεκριμένους φορείς. Υπό αυτή την άποψη η ηθική γίνεται τέχνη της έμπνευσης, η δυνατότητα για ψυχαγωγία με την κυριολεκτική σημασία της λέξης που μπορεί να ωθήσει το ανθρώπινο ον σε συγκεκριμένους στόχους.
Φίλες και φίλοι «ο λόγος μέγας δυνάστης εστίν» κατά τον Γοργία. Γνώριζε την δύναμη και την εξουσία του λόγου πάνω στον άνθρωπο. Αυτή η εξουσία άλλοτε γίνεται με θεϊκή παρέμβαση, άλλοτε με το ταλέντο και την τέχνη του ποιητή και του ρήτορα. Ο λόγος βρίσκεται στην καρδιά της φιλοσοφίας και θέτει τα πιο σοβαρά ερωτήματα στον άνθρωπο. «Η ισχύς του λόγου σε σχέση με τις υποθέσεις της ψυχής είναι στην ίδια σχέση της δύναμης των φαρμάκων σε σχέση με την υπόθεση του σώματος». Για την ρητορική λέει “Η ρητορική, ως τέχνη πειθούς, μπορεί να “ψυχαγωγήσει”, δηλαδή να χειραγωγήσει σε βαθμό υποβολής τα πλήθη και να χρησιμεύσει ως θεραπευτήριο φάρμακο ή ως δηλητήριο για τις μάζες, οι οποίες είναι δυνατό να φθάσουν σε βαθμό παραισθήσεως ή παραληρήματος…”. Όσο για την ψυχολογία των μαζών – που εκατοντάδες χρόνια μετά θα αναλυθεί και θα μελετηθεί – ο Γοργίας είπε: “Η ρητορική, ως τέχνη πειθούς, μπορεί να “ψυχαγωγήσει”, δηλαδή να χειραγωγήσει σε βαθμό υποβολής τα πλήθη και να χρησιμεύσει ως θεραπευτήριο φάρμακο ή ως δηλητήριο για τις μάζες, οι Κιν οποίες είναι δυνατό να φθάσουν σε βαθμό παραισθήσεως ή παραληρήματος…”. Πίστευε, επίσης, πως η αμάθεια είναι σφάλμα που προέρχεται από την έλλειψη γνώσης. Και πως είναι εξίσου σφάλμα να κατακρίνει κανείς τα αξιέπαινα και να επαινεί τα αξιοκατάκριτα, υπονοώντας ότι η αλήθεια είναι το ζητούμενο.
Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα.
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: ΑΜΑΛΙΑ ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ «Πρόσωπα και Άλλα Κύρια Ονόματα», wikipedia
