13-04-2026, Ω /18:10′
ΠΑΝΑΙΤΙΟΣ ΚΑΙ ΠΟΣΕΙΔΩΝΙΟΣ : ΟΙ ΠΡΩΤΟΙ ΟΥΜΑΝΙΣΤΕΣ
Ο Παναίτιος ήταν Ρόδιος στωϊκός φιλόσοφος, γιός του εύπορου Νικαγόρα ο οποίος ήταν ιερέας στο ναό της Αθηνάς. Στους συγγενείς του συμπεριλαμβάνονταν πολλοί αθλητές και στρατιωτικοί. Η Ρόδος τότε, ήταν το πιο δραστήριο κέντρο της Ανατολικής Μεσογείου και σαν πόλη, ευνοούμενη της ανερχόμενης ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Ο Παναίτιος υπήρξε ιερέας στο ναό του Ποσειδώνα. Μαθητές του αναφέρονται ο Ποσειδώνιος, ο Εκάτωνας, καθώς και ο γραμματικός Απολλόδωρος. Μετέβη στην Πέργαμο όπου μαθήτευσε κοντά στον Κράτητα τον Μαλλώτη, στωϊκό γραμματικό. Κατόπιν βρέθηκε στην Αθήνα όπου έγινε μαθητής του Διογένη του Σελεύκιου ή αλλιώς Βαβυλωνίου, καθώς και του Αντίπατρου του Ταρσέως, πριν φύγει για τη Ρώμη στα σαράντα χρόνια. Εκεί μπήκε σε ένα κύκλο διανοούμενων που εντρυφούσαν στην ελληνικότητα. Ήταν ο πρώτος που εισήγαγε τον στωϊκισμό στη Ρώμη. Χάρη στη μεσολάβηση του ιστορικού Πολύβιου, έγινε φίλος με τον Ρωμαίο Σκιπίωνα τον Αφρικανό , με τον οποίο ταξίδεψε στην Ανατολή και συνέκρινε τις διδασκαλίες του Ζήνωνα με τις φιλοσοφίες της Μέσης Ανατολής. Όταν οι Αθηναίοι θέλησαν να του παραχωρήσουν δικαιώματα Αθηναίου πολίτη, εκείνος τους απάντησε ότι σε σώφρονα άνθρωπο, αρκεί μια πόλη. Παρόλο που δεν είχε γεννηθεί στην Αθήνα κέρδισε την αναγνώριση και το σεβασμό των κατοίκων της. Όταν πέθανε στα εξήντα έξι χρόνια του, οι φίλοι του ίδρυσαν στη μνήμη του την εταιρεία των Παναιτιαστών. Ένας από τους καλύτερους μαθητές του και συνεχιστής του έργου του, ήταν ο Ποσειδώνιος.
Ο Ζήνωνας ιδρυτής της Στοάς, είχε καθιερώσει πως η φιλοσοφία διαιρείται σε τρείς κλάδους την λογική, τη φυσική και την ηθική και σχεδόν όλοι της Στοάς το είχαν αποδεχθεί σαν σωστό. Ο Παναίτιος καινοτόμησε ως προς αυτή τη διάταξη. Υιοθέτησε τη σειρά φυσική, λογική, ηθική πιστεύοντας πως πέρα από τη λογική εξήγηση του κόσμου, η φιλοσοφία έπρεπε να εστιάσει στην ηθική και τα καθημερινά προβλήματα του ανθρώπου. Υποστήριζε την ανάπτυξη των δυνατοτήτων του ανθρώπου σύμφωνα με τη φύση καθενός και το χαρακτήρα του. Ο Παναίτιος τονίζει τη δυνατότητα να προοδεύσει ηθικά κάποιος που δεν είναι σοφός κάνοντας πράξεις σωστές (καθήκοντα), κι ας μην είναι τέλειες αφού δεν διακατέχονται από τη γνώση που μόνον ο στωικός σοφός διαθέτει (κατορθώματα). Για το λόγο αυτό, ο Παναίτιος αναγνωρίζει και συστήνει τη βοήθεια που προσφέρουν οι γενικοί ηθικοί κανόνες, τους οποίους θα αναπτύξει αργότερα ο Κικέρων προσαρμόζοντάς τους στα δεδομένα της ρωμαϊκής κοινωνίας. Δεν αποδέχτηκε την αστρολογία και τη μαντική, και επηρεάστηκε από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη στη διμερή διαίρεση της ψυχής στο λογικό και άλογο μέρος.
Ο Ποσειδώνιος, μαθητής του Παναίτιου, γεννήθηκε στην Απάμεια της Συρίας μεταξύ του 140 και του 130. Σπούδασε στην Αθήνα και το 86 η κυβέρνηση της Ρόδου τον έστειλε στη Ρώμη σαν πρεσβευτή. Από όλους τους Έλληνες φιλόσοφους, είναι αυτός που ταξίδεψε πιο πολύ. «Είδε με τα μάτια του το ηλιοβασίλεμα στον Ατλαντικό, πέρα από τα όρια του γνωστού κόσμου, και την αφρικανική ακτή όπου τα δέντρα είναι φορτωμένα πιθήκους». Δίδασκε μετεωρολογία, εθνολογία, αστρονομία ψυχολογία, φυσική, ιστορία και βέβαια φιλοσοφία. Ίδρυσε σχολή στη Ρόδο και σύντομα φημίστηκε τόσο πολύ που πολλοί Ρωμαίοι προσέρχονταν για να συμπληρώσουν τις σπουδές τους. Σύμφωνα με τον Κικέρωνα την ημέρα που πήγε στη σχολή του ο Πομπήιος, ο Ποσειδώνιος πονούσε πολύ στις αρθρώσεις, όμως σαν γνήσιος στωϊκός υποδέχθηκε τον επισκέπτη με χαμόγελο. Η συνάντηση, υπήρξε αξιομνημόνευτη. Ο Ποσειδώνιος συζήτησε επί μακρόν για την αρχή της μη ύπαρξης του αγαθού έξω από την αρετή. Με κάθε σφάχτη φώναζε: «Δεν θα σου περάσει πόνε! Όσο σκληρός κι αν είσαι δεν θα σου δώσω ποτέ την ευχαρίστηση να θεωρηθείς αρρώστια». Και πράγματι δεν του πέρασε του πόνου. Πέθανε περίπου ενενήντα χρόνων.
Κατά τον Ποσειδώνιο, λοιπόν, η φύση της ψυχής εξηγεί επαρκώς την ανθρώπινη συμπεριφορά, ώστε να μπορούμε να τη βελτιώσουμε. Αφού η εκδήλωση των παθών μας είναι αποτέλεσμα συνδυασμού της λογικής ψυχής και των άλογων ψυχικών δυνάμεων, η απόκτηση της αρετής επιτυγχάνεται με την τελειοποίηση της γνώσης και με την άσκηση αυτών των δυνάμεων, για παράδειγμα, με την ποίηση και τη μουσική. Με άλλα λόγια, δεν φτάνει μόνον η γνώση για να καταπολεμήσουμε τα πάθη μας, και επομένως δεν εναπόκειται αποκλειστικά σε αυτήν το κατά πόσο μπορούμε να ζήσουμε μια ενάρετη ζωή. Αλλά μια τέτοια θέση αντιβαίνει στη στωική ηθική και απομακρύνει τον Ποσειδώνιο από τα δόγματα των Στωικών. Ο ίδιος ο Ποσειδώνιος, όμως, φαίνεται να θεωρούσε ότι με τη θεωρία του για την ψυχή ερμήνευε τις απόψεις του Ζήνωνα και του Κλεάνθη πιο πιστά απ’ ό,τι ο Χρύσιππος. Στόχος του ήταν η επανασύνδεση της στωικής φιλοσοφίας με την πλατωνική της κληρονομιά.
Φίλες και φίλοι, για τον μέσο στωϊκό, οι άνθρωποι χωρίζονταν σε φαύλους και σοφούς. Γι΄ αυτούς, η πράξη ενός σοφού ήταν καλή, ενώ για τον Παναίτιο έπρεπε να εξετασθεί αν η πράξη ήταν όντως καλή. Θεμελίωσε μια ηθική πιο ανθρώπινη και προσιτή στον μέσο άνθρωπο. Τονίζει ότι ο άνθρωπος με τα ατομικά του χαρακτηριστικά (άφορμαί-ίφετή) διαμορφώνει την ηθική του συμπεριφορά. Έτσι, επαναφέρει το κριτήριο της αυτογνωσίας, κριτήριο πολύ σημαντικό για την εναρμόνιση της γενικής ανθρώπινης φύσης με την ιδιαίτερη φύση του κάθε ανθρώπου. Αντί για τον όρο «απάθεια» που χρησιμοποιούν οι στωϊκοί , ο Παναίτιος μιλά για την «ευθυμία», η οποία ισοδυναμεί με την ανάπτυξη του ανθρώπου.
Ο Ποσειδώνιος, ο μαθητής του, θα το προσδιορίσει με σαφήνεια, έτσι εκτός από τους φαύλους και τους σοφούς, προσθέτει και τους προκόπτοντες, αυτούς που εργάζονται συνειδητά έτσι ώστε αν και υποφέρουν από το κακό, εντούτοις δεν υποκύπτουν στα πάθη τους , αλλά ακολουθούν την έλλογη ψυχική τους δύναμη. Πίστευε πως η αρετή υπάρχει στις ψυχές όλων και μπορεί να αναπτυχθεί και να εξελιχθεί με την κατάλληλη εκπαίδευση. Ο Παναίτιος και ο Ποσειδώνιος, εμπλούτισαν τη στωϊκή φιλοσοφία, συνάδοντας με το πνεύμα του Στωϊκισμού. Έχοντας οι ίδιοι διευρύνει τους πνευματικούς τους ορίζοντες με ταξίδια, γνώση και εμπειρίες απάλυναν την αδιαλλαξία των πρώτων στωϊκών, σχετικά με το σοφό που είναι απαλλαγμένος από κάθε πάθος και ανηθικότητα και θέτουν τον μέσο άνθρωπο στο προσκήνιο επικαλούμενοι την ιδιαίτερη φύση και τις δυνάμεις του καθενός προς το καλό, ηθικό και την αρετή, στο δρόμο για το «γνώθι σαυτόν».
Κι όπως επισημαίνει ο στωϊκός Επίκτητος « από εμένα εξαρτάται να μην υπάρχει στην ψυχή μου καμία πονηρία, επιζήμια επιθυμία και ταραχή, αλλά να βλέπω τα πράγματα όπως πραγματικό είναι, και να τα αντιμετωπίζω σύμφωνα με την πραγματική τους αξία και τη σχέση που έχουν για μένα. Να ξέρω πως αυτή η δυνατότητα πηγάζει από τη φύση μου».
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: ΑΜΑΛΙΑ ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ «Πρόσωπα και Άλλα Κύρια Ονόματα», ΛΟΥΤΣΙΑΝΟ ΝΤΕ ΚΡΕΣΕΝΤΣΟ «Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας», academia.gr
