17-09-2026, Ω/18:55΄
Οι Ευμενίδες είναι ένα όνομα που δόθηκε στις Ερινύες, τις μυθολογικές θεότητες της εκδίκησης, που κυνηγούσαν όσους διέπρατταν σοβαρά εγκλήματα (όπως φόνους, ασέβειες, ψευδορκίες) και σημαίνει καλοπροαίρετες ή ευμενικές ως ένας τρόπος να τις εξευμενίσουν και να αποτρέψουν την οργή τους. Τα ονόματά τους ήταν Αλυκτώ, Μέγαιρα και Τισοφόνη.
Η τραγωδία Ευμενίδες του Αισχύλου αποτελεί το τρίτο έργο της Ορέστειας, της μοναδικής σωζόμενης αρχαίας τριλογίας. Στο έργο του αυτό, ο Αισχύλος καταφέρνει να μετατρέψει τη φυσιογνωμία των Ερινύων που ήταν θεότητες τρομερές και εκδικητικές και να τις κάνει πιο προσιτές στις εγκλήσεις του λαού μιας και μας δίνει τη δυνατότητα μέσω έγκλησης να απευθυνθούμε σ’ αυτές και να τις παρακαλέσουμε για επιείκεια.
Ο Ορέστης έχει καταφύγει ικέτης στον ναό του Απόλλωνα στους Δελφούς μετά τον φόνο του Αίγισθου και της μητέρας του Κλυταιμνήστρας. Η «προφήτις», ιέρεια του μαντείου των Δελφών μιλάει πρώτη και αναφέρεται στην ιστορία του ναού. Η μάντισσα αποσύρεται και ο Ορέστης ζητάει την προστασία του θεού. Η Προφήτις, έχοντας μπει στο Άδυτο, βγαίνει πάλι στα τέσσερα έντρομη. Είδε μέσα εκεί κάτι τέρατα τόσο αποτρόπαια που δυσκολεύεται να τα περιγράψει. Κατόπιν βλέπουμε τον ίδιο τον Απόλλωνα μέσα σε όλη του τη μεγαλοπρέπεια. Βεβαιώνει τον Ορέστη για την προστασία του και τον παραδίδει στα χέρια του Ερμή, που όπως είδαμε στην αρχή των «Χοηφόρων», σε αυτές δεήθηκε ο Ερμής. Ο Απόλλωνας λέει, όπως η Προφήτις, πως πρόκειται για πλάσματα αηδιαστικά , από τα πιο βαθιά τάρταρα. Οι Ερινύες κοιμούνται. Και τότε εμφανίζεται το είδωλο της Κλυταιμνήστρας, και είναι ακόμα πιο εντυπωσιακή νεκρή απ΄ ότι ζωντανή. Δεν τις φοβάται και τους μιλά εξουσιαστικά. Μουγκρίζοντας και ουρλιάζοντας εκείνες ξυπνούν και διαμαρτύρονται που ο Απόλλωνας τις εξαπάτησε. Ο Θεός επανεμφανίζεται και ύστερα από μια αιχμηρή συνομιλία τις διώχνει κι εκείνες ξαναπιάνουν την ανελέητη καταδίωξη του Ορέστη.
Η διαμάχη παραπέμπεται στην Αθηνά. Κι εκείνη με τη σειρά της , την παραπέμπει σε ένα δικαστήριο που αποτελείται από την ίδια και από έντεκα από τους σοφότερους πολίτες της Αθήνας. Ο Απόλλωνας λέει με έμφαση πως ποτέ δεν έδωσε απάντηση που να μην έχει δοθεί από τον Δία. Η Αθηνά τους μιλά σαν να μην τις έχει δει ποτέ πριν, και παρατηρεί ότι δεν μοιάζουν ούτε με θεούς, ούτε με ανθρώπους. Παρόλο, όμως, που η θεά ψηφίζει υπέρ του Ορέστη, οι ψήφοι είναι ίσες. Οι Ερινύες, φαίνεται ξεκάθαρα, πως δεν μάχονται απλά με τον Απόλλωνα αλλά με όλους τους Ολύμπιους. Λένε επανειλημμένα ότι οι ίδιες είναι αρχαιότερες θεότητες, και διαμαρτύρονται εναντίον των απαιτήσεων των νεότερων Θεών. Ισχυρίζονται πως οι νεότεροι θεοί, έχουν πολλές φορές καταστρατηγήσει τη Μοιρασιά ή Μοίρα, και τη Δίκη, τις αρχαίες θυγατέρες της νύχτας. Κι όπως ο Απόλλωνας, μιλά εξουσιοδοτημένος από τον Δία, έτσι και η Αθηνά κάνει σαφές πως από τον Δία προέρχεται η σοφία της. Η Αθηνά, στο δεύτερο μέρος του έργου είναι κυρίαρχη μορφή. Υποσκελίζει τον Απόλλωνα και τον διορθώνει. Είναι αβρή προς τις Ερινύες γι΄ αυτό κι αυτές αποδέχονται την διαιτησία της. Η Αθηνά επαναλαμβάνει αυτό που λένε οι Ερινύες: «Το σέβας και ο συγγενής του ο φόβος θα συγκρατήσουν τους πολίτες από την αδικία… Συμβουλεύω τους πολίτες να έχουν φροντίδα , να μην εκτιμούν ούτε την αναρχία ούτε το δεσποτισμό κι ας μη διωχτεί ο κάθε φόβος έξω από την πόλη. Γιατί ποιος θνητός θα είναι δίκαιος αν δεν φοβάται τίποτα;». Η αναρχία και ο δεσποτισμός είναι τα άκρα που συναντιούνται στην ηθική και στην πολιτική βία, γιατί ο δεσποτισμός είναι η βία του ενός ή των λίγων και η αναρχία η βία των πολλών. Η Αθηνά, όμως, κατακρίνει, όμως, τις μεθόδους εξαπάτησης που χρησιμοποιούν. Κι αυτό γιατί προσπαθούν να αρπάξουν μια άδικη νίκη, θέλοντας να τον κάνουν να αρνηθεί το φόνο της μητέρας του.
Στην κορύφωση του έργου και στην αναμέτρηση ανάμεσα στους παλαιότερους και στους νεότερους θεούς η απόφαση δεν λαμβάνεται από τον υπέρτατο θεό αλλά από τη θυγατέρα του και έντεκα θνητούς δικαστές που συνεδριάζουν και ψηφίζουν μαζί. Ο Απόλλωνας επιστρέφει στους Δελφούς λέγοντας «τώρα επιστρέφω στους Δελφούς, ένας θεός σοφότερος».
Φίλες και φίλοι, σε αυτή την τραγωδία του Αισχύλου, οι θεοί δεν εξωθούν τους ανθρώπους. Το είδωλο της Κλυταιμνήστρας είναι που εξωθεί τις Ερινύες. Σε αυτή τη σύγκρουση η ανθρωπότητα υπολογίζεται πάρα πολύ: από την έκβασή της εξαρτάται η πολιτική και κοινωνική σταθερότητα, ή οι εναλλαγές αναρχία και δεσποτισμός. Η αληθινή ευημερία,, όπως δείχνει η συνέχεια της τραγωδίας, έρχεται μόνο από τη συμφιλίωση και τον συγκερασμό αυτών των αντιθέτων. Η ανθρώπινη ευδαιμονία βρίσκεται σε κίνδυνο. Η ανθρωπότητα πρέπει να μοιραστεί την ευθύνη της απόφασης. Αυτό που κομίζει η Αθηνά, η Ιερή Σοφία, είναι η ανεκτικότητα, η ισορροπημένη κρίση.
Ο Δίας, λέει η Αθηνά, με την αήττητη δύναμή του, κατέβαλε τον Κρόνο. Τούτη τη φορά όμως, δεν υπερισχύει με τους κεραυνούς αλλά με το χάρισμα της κόρης του την πειθώ. Η Αθηνά πείθει τις Ερινύες ότι με αυτή την τακτοποίηση, αν την δεχθούν, μολονότι οι μέθοδοί τους να ασκούν τη Δίκη θα είναι διαφορετικές, τα προνόμιά τους δεν θα θιγούν αλλά θα επεκταθούν. Θα γίνουν παραδεκτά η λογική και το έλεος , ο φόβος δεν θα αποβληθεί και η Δίκη στην ευρύτερη έννοιά της θα είναι δική τους μέριμνα. Υπερίσχυσε, όπως λέει η Αθηνά, ο Δίας των Δημόσιων Συναθροίσεων.
Και καθώς λέει ο Αίμων στον Κρέοντα(Αντιγόνη), «οι θεοί φυτεύουν στους ανθρώπους το μυαλό, το ανώτερο από όλα τα αγαθά που υπάρχουν». Το Δικαστήριο του Αρείου Πάγου, το πρότυπο όλων των Δικαστηρίων, είναι ένας θεϊκός θεσμός, ένας φραγμός απέναντι στη βία, στην αναρχία, στο δεσποτισμό. Και στην πρώτη σύνοδο αυτού του δικαστηρίου, η Αθηνά συνεδριάζει μαζί με τους συμπολίτες της. Η απόφαση δείχνει το δρόμο. Μια κοινωνία δεν της είναι αρκετό να επιβιώνει. Πρέπει να συμβιώνει κοινωνικά.
Η πόλη απαρνείται την αρχή της βεντέτας γιατί αποκρούει, ακριβώς, αυτό για το οποίο οι αριστοκρατικές αξίες την αγκαλιάζουν, δηλαδή το πρωτείο του αίματος και των βάσει αυτού δεσμών. Στο εξής οι ίσοι πολίτες διαβουλεύονται για –και ορίζουν– εκείνο που μέχρι πρότινος αποτελούσε πρόσημο τιμής και ατζέντα των φατριών.
Η μήνις, η οργή, σαν μέσο της Δίκης, δίνουν τη θέση τους στο Λόγο.
Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα.
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: H.D.F. KITTO «Αρχαία Ελληνική Τραγωδία», Wikipedia, theatrofcrime.gr
