17-02-2026, Ω/20:40΄
Για την ετυμολογία της λέξης Αποκριά, υπάρχουν αρκετές εκδοχές. Μία εκδοχή λέει ότι προέρχεται από το Βυζαντινό «Αποκρέω» που σημαίνει αποχή από το κρέας. Καρναβάλι, επίσης, σημαίνει στα λατινικά carne (κρέας), vale (γειά σου). Αυτή όμως είναι μια ετυμολογία της λέξης βασισμένη στην Χριστιανική νηστεία και τοποθετεί την επικράτηση της λέξης Καρναβάλι μετά την επικράτηση του Χριστιανισμού. Μια άλλη εκδοχή ετυμολογίας της λέξης, είναι ότι προέρχεται από τον χοροπηδηχτό χορό των Σατύρων που ντύνοντας τράγοι. Επειδή οι τράγοι «βαλλίζουν» δηλαδή χοροπηδούν. Το δεύτερο συνθετικό της λέξης Καρνάβαλος, επίσης, περιλαμβάνει ως δεύτερο συνθετικό το όνομα του αρχαίου θεού Βάαλ, τον αδηφάγο θεό των Χαναναίων, ο οποίος θανάτωνε βρέφη. Για να τον λατρέψουν (και εξευμενίσουν), . Για να τον λατρέψουν, οι άντρες φορούσαν γυναικεία ρούχα και οι γυναίκες ντύνονταν άντρες κι έβγαιναν στους δρόμους με διάθεση για κραιπάλη και κάθε είδους όργια, κρατώντας όπλα ή ρόπαλα, στοιχεία που συναντάμε ως τις μέρες μας στους εορτασμούς του Τριωδίου ανά την Ελλάδα. Αξίζει να προσθέσουμε εδώ, πως ο Κάρνος, ήταν ένας αρχαιότατος κριόμορφος θεός, προστάτη της γονιμότητας ο οποίος γνώρισε δόξες στη Λακωνία και τη Μεσσηνία πριν από την κάθοδο των Δωριέων. Το επίρρημα «βάλλε» ή «άβαλε» στα αρχαία ελληνικά σημαίνει «είθε». Η έκφραση «καρνάβαλε», θα μπορούσε να λέει: «είθε Θεέ Κάρνε»: μακάρι κριόμορφε θεέ, να εκπληρώσεις τις προσδοκίες μας για γονιμότητα κι ευημερία.
Οι Απόκριες λέγονται και Τριώδιο γιατί διαρκούν τρεις εβδομάδες. Η διάρκειά τους είναι εικοσιδύο μέρες, ξεκινούν, συνήθως, τον Φεβουράριο, κάποτε κι από τέλη Ιανουρίου και λήγουν πριν την εικοστή πρώτη Μαρτίου που σηματοδοτεί την Άνοιξη. Δηλώνοντας το τέλος του χειμώνα και τον ερχομό της Άνοιξης. Σε μια κρίσιμη καμπή του χρόνου – στο πέρασμα από το χειμώνα στην άνοιξη – οι άνθρωποι πανηγύριζαν την ετήσια αναγέννηση του κόσμου και προσπαθούσαν πίσω από τις μάσκες να αμφισβητήσουν τις αξίες και ιεραρχίες. Τα αποκριάτικα πανηγύρια ανιχνεύονται στις περίφημες γιορτές των Κρονίων, των Διονυσίων, των ρωμαϊκών Λουπερκαλίων και των Σατουρναλίων. Κατά τους νεώτερους χρόνους, τα έθιμα αυτά πέρασαν στις γιορτές των μασκοφόρων της Ρώμης, της Φλωρεντίας, της Βενετίας καθώς και σε άλλες.
Ο Διόνυσος, θεός του γλεντιού, του κρασιού, και της αναπαραγωγής, έχει προέλευση Θρακική. Η θορυβώδης κουστωδία που συνόδευε το θεό, Σάτυροι, Σιληνοί, Μαινάδες, Βάκχες, ντύνονταν με δέρματα ζώων, φορούσαν στεφάνια από κισσό και μάσκες. Με θύρσους και λαμπάδες ακολουθούν τον αόρατο θεό και οδηγό τους, ψάλλοντας θρησκευτικούς ύμνους, χορεύοντας ξέφρενα και βγάζοντας άγριες κραυγές. Αυτοί οι «οργιαστικοί» χοροί συνοδεύονταν από αντίστοιχη «οργιαστική» μουσική που παιζόταν με “οργιαστικά” όργανα, όπως: τα τύμπανα, τα κύμβαλα, τα χάλκινα κρόταλα και ο φρυγικός αυλός. Οι Θράκες ονόμαζαν τον θεό Βασαρέα, Γίγωνα, Δίαλο, Σαβάτιο, Σάβο. Πάνω στα βουνά, νύχτα και με το φως των πυρσών, τελούσαν προς τιμή του θορυβώδεις οργιαστικές γιορτές με τις γυναίκες να πρωταγωνιστούν. Πίνοντας μεγάλες ποσότητες κρασιού και ίσως κάποιων βαρβιτουρικών, έφθαναν στην έξαρση του μεθυσιού, πιστεύοντας ότι έτσι πλησιάζουν τον θεό ή και εξομοιώνονται με αυτόν, εξασφαλίζοντας ίσως την αθανασία της ψυχής, δοξασία αρκετά διαδεδομένη στη Θράκη ακόμα και στον καιρό του Ηρόδοτου (Ε’ π.Χ. αι.). Κι επειδή οι αρχαίοι Θράκες έλκουν την καταγωγή τους από την Ινδία, όπου λατρευόταν ο βεδικός θεός Σόμα, κάποιοι επιστήμονες του ΙΘ’ αιώνα ταύτισαν τον Διόνυσο με τον ινδικό θεό: Οι πιστοί του Σόμα έπιναν ένα χυμό από βοτάνια, με τον οποίο μεθούσαν πιστεύοντας κι αυτοί ότι έτσι έφταναν στην αθανασία. Σήμερα, η ταύτιση Διόνυσου και Σόμα δεν έχει πολλούς οπαδούς.
Η μεταμφίεση υπήρχε από τα προϊστορικά χρόνια σε όλους τους λαούς της γης. Από τα ξόανα και τα τοτέμ, έδωσαν ανθρώπινη μορφή στους θεούς, οι οποίοι, ωστόσο, κάποτε έφεραν και κάποια χαρακτηριστικά ζώων και προστάτευαν φυλές, πόλεις μέχρι και χώρες. Οι άνθρωποι στις λατρευτικές τελετουργίες φορούσαν μάσκες, φτερά, ή ό,τι άλλο απέδιδαν στους θεούς τους και επιδίωκαν τη μέθεξη. Σε ό,τι αφορά στις μάσκες στα πρώτα στάδια της εμφάνισης και εξέλιξής της, η μάσκα απαντάται σε ιερά μυστήρια και αποτυπώνει την προσπάθεια του ανθρώπου να προσεγγίσει το υπερβατικό και να ταυτιστεί με το θείο. Ιστορικά, η χρήση προσωπείου υπήρξε διαδεδομένη στην Αρχαία Ελλάδα, στην Αίγυπτο, σε διάφορους ιθαγενείς πολιτισμούς, την Κίνα, την Αφρική και αλλού.
Φίλες και φίλοι, οι εορτασμοί του Καρναβαλιού, είναι αναγκαίοι πριν τον Πάσχα που ακολουθεί. Όπως σε όλες τις μεγάλες γιορτές, από τα προϊστορικά χρόνια ως τις μέρες μας, γιορτάζεται η νίκη του φωτός πάνω στο σκοτάδι και η αναγέννηση της φύσης. Το Καρναβάλι, προετοιμάζει τον άνθρωπο να υποδεχτεί αυτή τη μετάβαση. Τα ρωμαϊκα Saturnalia, (γιορτή ακολασιών και παντοειδών οργίων στην Αρχαία Ρώμη), με παρενδυσίες υπηρετών και σκλάβων, με την «εισβολή του κόσμου» από το πλήθος που έπαιρνε μέρος στη γιορτή του Κρόνου, αποτελούν το πιο καθαρό και άμεσο νόημα του Καρναβαλιού. Το Καρναβάλι συμβολίζει, επίσης, την παρενδυσία, την προσωρινή επιστροφή στο Αρχέγονο Χάος, από αντίδραση στην ένταση της κανονικής τάξης που επιβάλλει το σύστημα.
Εξάλλου, ο Όσκαρ Ουάιλντ μας λέει «ο άνθρωπος είναι λιγότερο ο εαυτός του όταν μιλάει ως ο εαυτός του. Δώσ’ του μια μάσκα και θα σου πει την αλήθεια». Πίσω από τη μάσκα, ας δούμε τις δικές μας αλήθειες. Κι όταν έρθει η ώρα να βγάλουμε τη μάσκα, μας λέει ο Πεσόα: “Έβγαλα τη μάσκα και στον καθρέφτη κοιτάχτηκα, είδα το παιδί που ήμουν εδώ και πολύ καιρό… Αυτό είναι το πλεονέκτημα το να ξέρεις τη μάσκα να βγάζεις. Είμαστε πάντα παιδιά, το παρελθόν που ήταν το παιδί αυτό. Είναι καλύτερα έτσι έτσι χωρίς μάσκα. Γυρίζω πίσω στην προσωπικότητά μου, όπως στης γραμμής το τέλος.”
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: JUAN EDUARDO CIRLOT «Το Λεξικό των Συμβόλων», maxmag.gr, Tvxw.gr, historyreport.gr
