13-10-2024, Ω/22:10′
Ο σύντροφος του ανθρώπου, στην ειρήνη και στον πόλεμο, είναι το άλογο· το αφοσιωμένο, το περήφανο και πιστό άλογο, που θεωρήθηκε ιερό και το φαντάστηκαν φτερωτό ή και αθάνατο. Αθάνατα βέβαια είναι κατ’ αρχήν τα άλογα των θεών, που τρέφονται με αμβροσία. Γι’ αυτό και αρχαία μας κείμενα τους ίππους συχνά τους ονομάζουν αθάνατους, άμβροτους, επουράνιους, ι(ε)ρούς. H σημασία του αλόγου ήταν τεράστια· χώρες και λαοί, πολλές φορές από τα άλογά τους χαρακτηρίζονται: «εύιππος γη» του Kροίσου η χώρα, «ευιπποτάτη η Mηδία», «ιππόδαμοι» οι Τρώες και «φίλιπποι», όπως και οι Θράκες, κ.ο.κ.
Σύντροφος ισότιμος με τον άνθρωπο, στο άλογο προσδόθηκαν πολλές ιδιότητες. Ζώο ηλιακό, συνδέεται με τα ηλιοστάσια. Το άρμα του Ήλιου το σέρνουν άλογα φτερωτά, άλογα θυσιάζουν προς τιμήν του, ενώ ο Μπαγιάρ, το μαγικό άλογο της εποχής του Καρλομάγνου, έρχεται με τις φωτιές του αγίου Ιωάννου (θερινό ηλιοστάσιο) για να χλιμιντρίσει. Στη Γερμανία, παλιά, στις φωτιές αυτές πετούσαν κεφαλές αλόγων. Κατάλοιπο όλων αυτών, το πέταλο που κρεμάμε στις πόρτες των σπιτιών μας τα Χριστούγεννα.
O Ποσειδώνας έσμιξε με τη φοραδοκέφαλη αρκαδική Δήμητρα και έτσι γεννήθηκε ο Αρείων, ενώ και το άλογο Σκύριος γεννήθηκε «εκ λίθου εφ ου απεσπέρμηνεν» ο ίδιος θεός. O Ζέφυρος και η Άρπυια Ποδάργη γέννησαν τον Ξάνθο και τον Bαλίο, άλογα αθάνατα, που ο Ποσειδώνας χάρισε στον Πηλέα, και που με αυτά πολέμησε ο Αχιλλέας στην Tροία. Η Iππώ και η Zευξώ, κόρες της Tηθύος, έσμιξαν και αυτές με άλογα, πράγμα που λέγεται και για τη Σεμίραμι της Bαβυλώνας.
Από τα προφητικά άλογα, που συνήθως κλαίγοντας προλέγουν τον θάνατο του κυρίου τους, διασημότερα είναι, βέβαια, εκείνα του Αχιλλέα: ο Ξάνθος τού προείπε τον θάνατό του. Της ομιλίας το χάρισμα του το είχε δώσει η Ήρα και του το πήραν οι Ερινύες. Κάποιο είδος ιππομαντείας φαίνεται ότι υπήρχε και στους Πέρσες. Μετά την ανατροπή του Καμβύση, οι συνωμότες συμφώνησαν να βγουν έφιπποι στου ήλιου το βγάλσιμο και όποιου ο ίππος «πρώτος φθέγξηται/ τούτον έχειν την βασιληίην»· και έτσι ο Δαρείος έγινε βασιλιάς. Άλλα προφητικά άλογα ξέρουμε από σερβικούς, ρωσικούς και ινδικούς μύθους, ενώ σε ιρλανδικά παραμύθια και σε δικά μας συναξάρια απλώς μιλούν.
Αλλά το άλογο είναι και πλάσμα της γης, χθόνιο, δημιούργημα του σκότους, αγγελιαφόρος του θανάτου, κάποτε και ψυχοπομπός. Σε μια επιτύμβια ετρουσκική στήλη ο Χάρων οδηγεί τον έφιππο νεκρό, ενώ σε επιτύμβιες ελληνικές στήλες εικονίζεται η προτομή του: περιμένει να μεταφέρει τον νεκρό στον άλλο κόσμο. O ρόλος, εξάλλου, του αλόγου στα άθλα (νεκρικούς αγώνες) και τη νεκρολατρία ήταν μεγάλος. H σχέση του με το νερό, επίσης, είναι δεδομένη. Oρισμένες κρήνες στο άλογο χρωστούν το όνομά τους· Iππη, Αγανίππη (Eλικώνας), αλκίππη (προσωποποίηση πηγής), Πηγασίς, Ιπποκρήνη (ή Ίππου Κρήνη) στην Τροιζήνα και τον Ελικώνα. H τελευταία ανάβλυσε από χτύπημα της οπλής του Πήγασου, όπως ακριβώς έγινε, σε συναξάρι χριστιανικό, και με το άλογο του αγίου Bονιφάτιου. Στη Σκωτία, εξ άλλου, το πνεύμα του νερού είχε μορφή αλόγου. Όλα αυτά, αλλά και τα ονόματα των Ωκεανίδων Iππώ, Iππονόη, Iπποθόη και Mενίππη, δεν σημαίνουν πως πρέπει να δεχθούμε ότι τα άλογα προσωποποιούν ή συμβολίζουν τα κύματα της θάλασσας ή των χειμάρρων τα ορμητικά νερά, όπως υποστηρίχθηκε. Πάντως ο Ποσειδώνας, ο θεός της θάλασσας, θεωρήθηκε ο δημιουργός του αλόγου, γι’ αυτό και προσονομάζεται Iππ(ε)ιος, επίθετο όμως που έχουν και ο Ζευς και η Αθηνά.
Κάποτε, ωστόσο, το άλογο σκοτώνει τον κύριό του. Από τους «ανδροβόρους» ή «ανθρωποφάγους» ίππους της μυθολογίας μας, γνωστότερη η περίπτωση των φοράδων του βασιλιά των Bιστόνων της Θράκης Διομήδη. O κύριός τους τις έτρεφε με ναυαγούς, μέχρι που ο Ηρακλής έδωσε τον ίδιο τροφή στ’ άλογά του (όγδοος άθλος). Άλλα ανθρωποφάγα άλογα είναι εκείνα του Ποτνιέως Γλαύκου, γιου του Σίσυφου, που τρελάθηκαν από την Αφροδίτη, και του βασιλιά της Eύβοιας Πυραίχμη, που τα άλογά του τον κατασπάραξαν κοντά στον μικρό βοιωτικό ποταμό Ηράκλειο.
Το άλογο είναι σύμβολο της ζωής και του θανάτου. Όλοι οι θεοί είχαν άλογα που συγκρούστηκαν με άμαξες, συμβολίζοντας το φως, τη ζωή, είναι αγγελιοφόροι των θεών. Αλλά ταυτόχρονα, σε πολλές παραδόσεις, τα άλογα είναι ζώα κηδειών στα οποία οι ψυχές των νεκρών πηγαίνουν στη μετά θάνατον ζωή. Για παράδειγμα, υπήρχε μια ενδιαφέρουσα παράδοση μεταξύ των Σλάβων: αν ένας νεκρός είχε άλογο, σκοτώθηκε και θάφτηκε με τον ιδιοκτήτη, έτσι ώστε η ψυχή του να πετάξει σε ένα άλογο στη βασιλεία των νεκρών. Εξίσου σημαντικό είναι το χρώμα του αλόγου – μαύρο σημαίνει θάνατος, λευκό σημαίνει ζωή. Ωστόσο, μερικές φορές το άσπρο άλογο δηλώνει μόνο άλλες δυνάμεις: για παράδειγμα, στις ρωσικές εικόνες το άσπρο άλογο είναι σύμβολο των άδηλων.
Σε πλήθος αρχαίων ιεροτελεστιών, το άλογο έχει ένα συγκεκριμένο ρόλο. Οι αρχαίοι Ρόδιοι θυσίαζαν κάθε χρόνο στον ήλιο ένα τέθριππο άρμα μαζί με τα άλογα, κατακρημνίζοντας το στη θάλασσα. Από το άλλο μέρος, το άλογο ήταν αφιερωμένο στον Άρη και η θέα του ήταν προμήνυμα πολέμου.
Ανήκει στη φυσική, ενστικτώδη, ασυνείδητη ζώνη και για αυτό στην αρχαιότητα του απέδιδαν μαντικές ικανότητες. Σε θρύλους και παραδόσεις είναι κοινή η δοξασία πως τα άλογα σώζουν τους καβαλάρηδες και είναι οξυδερκέστατα, όπως στο παραμύθι του Grimm. Ο Γιουνγκ δεν αμφιβάλλει πως το άλογο εκφράζει τη μαγική πλευρά του ανθρώπου τη «μάνα εντός μας», την προαίσθηση του ασυνείδητου. Από μια άλλη σκοπιά, το άλογο ανήκε στις κατώτερες, δυνάμεις, όπως και το νερό που εξηγεί γιατί σχετίζεται με τον Πλούτωνα και τον Ποσειδώνα. Η δοξασία πως το πέταλο του αλόγου φέρνει γούρι προέρχεται από τη μαγική δύναμη που του αποδίδεται. Από το ταχύτατο τρέξιμό τους μπορούν να συμβολίσουν τον άνεμο και τα αφρισμένα κύματα, καθώς επίσης τη φωτιά και το φως.
Φίλες και φίλοι, στους μύθους οι θεοί είχαν αναγκαστικά σύμβολα ζώων – αυτό σημαίνει ότι κάθε θεός κατείχε ή θέλησε να κατέχει συγκεκριμένα την ποιότητα που ήταν σύμφυτη με το ζώο που επέλεξε. Το άλογο, από τις τοιχογραφίες, ακόμα, των σπηλαίων υπήρξε ο πιστός και αφοσιωμένος σύντροφος του ανθρώπου σε ειρήνη και σε πόλεμο. Το φαντάστηκαν φτερωτό ή αθάνατο, με ιδιότητες υπερφυσικές και ικανότητες μοναδικές. Στη σύγχρονη εποχή, η θεραπευτική ιππασία και ιπποθεραπεία είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική ειδικά σε παιδιά με αυτισμό. Η ιδιαίτερη σχέση που αναπτύσσουν με αυτό το εκπληκτικό ζώο, τους προσδίδει αυτοπεποίθηση και βοηθά στην πιο λειτουργική σχέση τους με τον κόσμο. «Στη φαντασία μου επική, και ύμνων κραυγή και θρήνων, τ’ άλογο θρέφω των ποιητών, τ’ άλογο των ερώτων, το πολέμαρχο άλογο του αιμάτου, των κινδύνων. Μαύρε, κι εσέ ρομαντικέ, των χρόνων μου των πρώτων!» Κωστής Παλαμάς – Στροφές για το άλογο.
Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα.
Βάσω Δενδροπουλου
Πηγές: https://anthologio.wordpress.com, «Το Λεξικό των Συμβόλων» Juan Eduardo Cirlot, https://gre.agromassida
yu.com.
