13-06-2025, Ω/18:25′
Η πραγματική εικόνα του Σύμπαντος είναι διαφορετική από αυτήν που περιέγραψαν οι μύθοι ή η ευαισθησία των ποιητών. Δεν είναι μόνο που η ποίηση εξέλιπε από τα ανθρώπινα. Η εξέλιξη των επιστημονικών οργάνων υπήρξε εντυπωσιακή όσο και αλματώδης. Και αποκάλυψε ένα Σύμπαν που δεν μπορεί να συλλάβει το ανθρώπινο μυαλό.
Όπως αναφέραμε σε προηγούμενη δημοσίευση τον πρώτο κατάλογο των ορατών άστρων τον έφτιαξε ο Ίππαρχος, ο σπουδαίος αστρονόμος της αρχαιότητας. Ο Ίππαρχος ο Νικαεύς (190 π.Χ. – 120 π.Χ.), ή Ίππαρχος ο Ρόδιος, ήταν Έλληνας αστρονόμος, γεωγράφος, χαρτογράφος και μαθηματικός. Είναι ο εφευρέτης του Αστρολάβου, (όργανο με τη βοήθεια του οποίου μέτρησε τις συντεταγμένες των αστέρων). Τελειοποίησε τη Διόπτρα, (όργανο που του επέτρεψε την εκτίμηση της φαινόμενης διαμέτρου Ηλίου και Σελήνης, την απόσταση και το πραγματικό μέγεθός τους). Επίσης τελειοποίησε παλαιότερα όργανα όπως ήταν ο Γνώμων, το Ηλιοτρόπιο ή «Σκιάθηρον», το Ηλιωρολόγιο, το Καθετίον, την Κλεψύδρα, τους «Κρίκους», τη Στερεά σφαίρα και το Υδρολόγιο.
Την πρώτη, όμως, κατάταξη των άστρων, όπως μας λέει ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς, την έκανε ο Κένταυρος Χείρωνας για να την χρησιμοποιήσουν οι Αργοναύτες στο ταξίδι τους στην Κολχίδα. Αυτό μας δείχνει τη μεγάλη σημασία που είχε στην αρχαιότητα η Ουρανογραφία, δηλ. το να βρει κάποιος και να αναγνωρίσει τα άστρα στον ουρανό.
Έτσι, λοιπόν, για το φανταστικό ταξίδι μας στο λαμπρό κόσμο των άστρων χρειαζόμαστε για να μη χαθούμε στα περίπλοκα μονοπάτια του ουρανού, έναν ουράνιο χάρτη και έναν κύριο αστερισμό ως αρχή.
Και… το ταξίδι μας αρχίζει με τον ευκολοδιάκριτο αστερισμό της ΜΕΓΑΛΗΣ ΑΡΚΤΟΥ
Αν κοιτάξουμε το βράδυ προς το Βορρά θα βρούμε εύκολα αυτό τον αστερισμό, ο οποίος είναι η αφετηρία των αναζητήσεών μας. Αναγνωρίζεται από τα επτά λαμπρότερα άστρα της, που αν τα ενώσουμε με νοητές γραμμές σχηματίζουν ένα σχήμα σαν κατσαρόλα. Τα τέσσερα από αυτά σχηματίζουν ένα τετράπλευρο, και τα υπόλοιπα τρία την ουρά της. Αυτός ο αστερισμός είναι ο σπουδαιότερος του βορείου ημισφαιρίου, γνωστός από την αρχαιότητα. Πολλοί λαοί την ονόμασαν Άμαξα γιατί τα τέσσερα άστρα της αποτελούν το αμάξι και τους τροχούς του, ενώ τα άλλα τρία το τιμόνι ή το άλογο.
Πάνω στο προτελευταίο άστρο της ουράς της, το Μιζάρ, βρίσκεται ένα μικρό άστρο τέταρτου μεγέθους, που χρησιμοποιούσαν στην αρχαιότητα, για να ελέγχουν οι αξιωματικοί αν οι στρατιώτες τους έβλεπαν καλά. Ονομάζεται Αλ-Σαϊδάκ, Αλκόρ ή Δοκιμή, και όποιος το διακρίνει καλά έχει καλή όραση. Θεωρείται ο αναβάτης του αλόγου που αντιπροσωπεύει ο Μιζάρ, γι΄ αυτό ο Αλκόρ ονομάζεται ακόμα: Ιππέας ή Ταχυδρόμος.
Τη Μεγάλη Άρκτο ο Όμηρος την ονομάζει και Ελίκη, λόγω της συνεχούς περιστροφής της γύρω από το Βορρά, ενώ οι Ρωμαίοι την ονόμαζαν Άροτρο και τα επτά άστρα που την αποτελούν, επτά Βόες. Από αυτούς πήρε και το όνομά του ο γειτονικός αστερισμός του Βοώτη (ο βοσκός των βοδιών).
Ακόμα από τη λατινική τους μετάφραση «σεπτεμτριόνες» (επτά βόδια), προήλθε η λατινική ονομασία του Βορρά, μια και βρίσκονται κοντά σ΄ αυτήν.
Εκτός των προηγουμένων, η Μεγάλη Άρκτος έχει και πολλές άλλες λαϊκές ονομασίες. Έτσι, στο Μεσαίωνα ονομαζόταν Άμαξα του Δαβίδ και Κιβωτός του Νώε, ενώ ο Σίλερ ( οποίος όπως είχαμε αναφέρει θέλησε να αλλάξει – μάταια όμως – την αρχαιοελληνική ονομασία των άστρων σε χριστιανική, την ονομάζει Πλοιάριο του Αγίου Πέτρου.
Ο λαός μας την ονομάζει ακόμα: Αναποδοκάραβο, Κάραβο, Αλέτρι, Αλετροπόδι, Συμπεθεριό, Κλέφτη, Εφτά Αδέρφια και Χορό των Εφτά Παρθένων!
Φίλες και φίλοι, όπως θα δούμε στην ερχόμενη δημοσίευση, η πλούσια σε φαντασία ελληνική μυθολογία συνδέει τη Μεγάλη όπως και τη Μικρή Άρκτο με την ερωτική δραστηριότητα του σκανταλιάρη Δία.
Φίλες και φίλοι με το πέρασμα των αιώνων, οι αστερισμοί αλλάζουν μορφή και σχήμα λόγω της διαφορετικής ταχύτητας και φοράς στην κίνηση του κάθε αστέρα, όμως αυτό δεν αναιρεί την πρακτική σημασία που είχαν για τον προσανατολισμό και τον καθορισμό της χρονικής στιγμής. Ειδικά στη ναυσιπλοΐα, μεγάλη ήταν η σημασία τους πριν την εφεύρεση της πυξίδας, αφού οι ναυτικοί βασίζονταν στην παρατήρηση των αστερισμών για να μπορέσουν να προσανατολιστούν το βράδυ (τέτοια οδηγία παρέχεται στον Οδυσσέα για το τελικό τμήμα του ταξιδιού του στην Οδύσσεια). Μπορεί λοιπόν κανείς να πει ότι οι αστερισμοί είχαν έναν ξεχωριστό ρόλο στην εξάπλωση των ανθρώπων σε νέα μέρη. Η αξία τους διαφαίνεται μέσα από τους μύθους που ταυτίζονται με αυτούς και την πανάρχαιη αναφορά τους σε σημαντικά γραπτά κείμενα του ανθρώπου.
Το έναστρος ουρανός, ιδιαίτερα τα ελληνικά καλοκαιρινά βράδια και κυρίως στη φύση προσφέρεται για μελέτη, περισυλλογή, ενδοσκόπηση και ψυχική ανάταση. Ο «» αστερισμός της Μεγάλης Άρκτου στον ουράνιο θόλο, είναι η πυξίδα της παιδικής μας ηλικίας, εκείνης της προσωπικής περιόδου στον καθένα, όπου ο μύθος ήταν βίωμα αληθινό και σαν τέτοιο αποτελεί και την πυξίδα της ζωής μας…
Μυρωδιά από πεύκο, ρετσίνι, υγρό χώμα κι αεράκι θαλασσινό, τα μάτια στραμμένα στο βαθύ μπλε, το διάστικτο από απαστράπτοντα άστρα στερέωμα, κι η ζωή σφύζουσα από αιώνιες αλήθειες, να μην αφήνει τίποτα αναπάντητο…
Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα.
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: Γιώργος Γραμματικάκης «Η Κόμη Της Βερενίκης», Στράτος Θεοδοσίου-Μάνος Δανέζης «Εισαγωγή στην Ουρανογραφία», Βικιπαίδεια
