27-10-2026, Ω/16:30′
Τον Φιλοκτήτη, τον δίδαξε ο Σοφοκλής στα 409. Αρχαία επική παράδοση, που υπήρχε ήδη στα Κύπρια και την Μικρή Ιλιάδα, έλεγε ότι οι Έλληνες στην εκστρατεία τους εναντίον της Τροίας άφησαν τον Φιλοκτήτη στο νησί της Λήμνου. Η αθεράπευτα εξελκωμένη και κάκοσμη πληγή από το δάγκωμα ενός φιδιού τον έκαμε ανυπόφορο στους άλλους. Προς το τέλος της εκστρατείας έπρεπε οπωσδήποτε να τον πάρουν γιατί η Τροία σύμφωνα με ένα χρησμό θα κυριευόταν μόνο αν ο Φιλοκτήτης με το θαυματουργό τόξο του, που κάποτε ήταν το όπλο του Ηρακλή, έπαιρνε μέρος στον πόλεμο.
Σύμφωνα με ένα σχόλιο στον Πίνδαρο, ο Βακχυλίδης είχε συνθέσει έναν διθύραμβο με περιεχόμενο τη μοίρα του Φιλοκτήτη, και ο Πίνδαρος αναφέρθηκε σε αυτόν στον Πυθόνικο. Και οι τρεις μεγάλοι της αττικής τραγωδίας πραγματεύτηκαν αυτό το θέμα. Ο Αισχύλος και ο Ευριπίδης, οι δυο πρόδρομοι του Σοφοκλή, σχημάτιζαν το χορό με κατοίκους της Λήμνου. Ο νεωτερισμός του Σοφοκλή, είναι ότι κάτι το νησί ακατοίκητο.
Ο Φιλοκτήτης εκστρατεύει μαζί με τους υπόλοιπους Έλληνες εναντίον των Τρώων, επικεφαλής επτά πλοίων με Θεσσαλούς πολεμιστές. Στη Λήμνο, όπου κάνουν στάση, ο Φιλοκτήτης πλησιάζει πολύ κοντά σε ένα ναό της Αθηνάς και μια ύδρα, δηλητηριώδες ερπετό, τον δαγκώνει στο πόδι. Η πληγή του δεν θεραπεύεται και ο ίδιος υποφέρει φοβίζοντας τον στρατό, οπότε με προτροπή του Οδυσσέα και των Ατρειδών τον εγκαταλείπουν στο νησί. Εκεί, παραμένει δέκα χρόνια, καθ’ όλη σχεδόν τη διάρκεια του Τρωικού Πολέμου που δεν έχει λήξει ακόμα. Ο Φιλοκτήτης δεν είναι μόνο αποκλεισμένος από την κοινότητα των Ελλήνων, αλλά είναι ένας άνθρωπος που υπομένει αβάσταχτη δυστυχία, είναι άρρωστος από χρόνια, και σε φοβερή μοναξιά καταφέρνει να ζει μια άθλια ζωή τρώγοντας ό,τι χτυπά με το τόξο του.
Ωστόσο, βγαίνει χρησμός ότι οι Αχαιοί δε θα κυριεύσουν το Ίλιον, αν δεν βοηθήσει το ανίκητο τόξο του Ηρακλή, ο οποίος πεθαίνοντας το είχε χαρίσει στον Φιλοκτήτη, που ήταν ο μόνος που τον λύτρωσε από την πυρά όπου είχε ριφθεί, επειδή δεν μπορούσε να απαλλαγεί από τον δηλητηριώδη χιτώνα που κατέτρωγε τη σάρκα του. Στέλνονται, λοιπόν, ο Οδυσσέας και ο Νεοπτόλεμος, ώστε να αποσπάσουν, ακόμα και με δόλο, το τόξο και τα βέλη του Ηρακλή. Ο Φιλοκτήτης όμως αρνείται να τα δώσει, μη θέλοντας να συμφιλιωθεί με τους ανθρώπους που του είχαν δείξει σκληρότητα και τον είχαν εγκαταλείψει δέκα χρόνια νωρίτερα.
Ο Οδυσσέας προσπαθεί να πείσει το Νεοπτόλεμο να ξεγελάσει το Φιλοκτήτη και να του πει πως κι αυτός εξαπατήθηκε από τον Οδυσσέα, που κατακράτησε τα όπλα του πατέρα του, Αχιλλέα, και γι΄ αυτό θύμωσε και έφυγε από την Τροία για να γυρίσει στη Σκύρο. Ο Νεοπτόλεμος αρνείται στην αρχή να μετάσχει στην απάτη, αλλά πείθεται, όταν του μιλά για τη δόξα που θα αποκτήσει όταν θα εκπορθήσει την Τροία με τα βέλη του Φιλοκτήτη. Ο Νεοπτόλεμος, αφού ξεγελά το Φιλοκτήτη, πάει να το μετανιώσει την τελευταία στιγμή και αρχίζει να το συζητά μαζί του. Ο Φιλοκτήτης είναι χαρούμενος που επιτέλους θα ξαναδεί ανθρώπους, δεν έχει ιδέα για την απάτη του Νεοπτόλεμου. Ετοιμάζονται για την αναχώρηση, όταν ξαφνικά η αρρώστια του κακοφορμίζει και ο Φιλοκτήτης προσπαθεί να το κρύψει προκειμένου να τον πάρουν μαζί τους. Ο Νεοπτόλεμος παρόλο που ήταν αποφασισμένος να εκτελέσει την αποστολή του λυγίζει μπρος στο θρήνο του Φιλοκτήτη. Του λέει: «ώρα τώρα να υποφέρω κι εγώ από τον πόνο σου».
Εμφανίζεται όμως ο Οδυσσέας και γίνεται έντονη συζήτηση μεταξύ του και του Νεοπτόλεμου. Τελικά, ο Νεοπτόλεμος ακούει τη συνείδησή του και επιστρέφει το τόξο και τα βέλη στο Φιλοκτήτη και ο Οδυσσέας φεύγει θυμωμένος. Ως από μηχανής θεός εμφανίζεται τότε ο Ηρακλής, ο οποίος πείθει τον Φιλοκτήτη να πάει στην Τροία και να φέρει τη νίκη στους Αχαιούς. Ο Φιλοκτήτης πηγαίνει στην Τροία, σκοτώνει με τα βέλη του τον Πάρι και γίνεται μέλος της ομάδας που κρύβεται μέσα στον Δούρειο Ίππο στην τελική επίθεση κατά της Τροίας.
Φίλες και φίλοι, ο Οδυσσέας, ενώ φαίνεται σαν απατεώνας, ενεργεί σαν εντολοδόχος της συνέλευσης του στρατού κι έχει την ευθύνη για την επιτυχία ενός σχεδίου, από το οποίο κρέμεται η έκβαση της εκστρατείας. Ο Νεοπτόλεμος, αν και θέλει να εξαπατήσει τον Φιλοκτήτη, υπακούει στο κύρος του πιο ηλικιωμένου, του πολύπειρου. Η ομολογία του ψέματός του είναι το πρώτο βήμα, η απόδοση του τόξου, που αναγκάζει τον Οδυσσέα να τον φοβερίσει άγρια κι όταν ο Φιλοκτήτης παρά τις προτροπές αρνείται να πάει μαζί τους στην Τροία, ο Νεοπτόλεμος έχει αποφασίσει να οδηγήσει τον άρρωστο πίσω στην Ελλάδα. Την ελκυστική δόξα της Τροίας δεν την λογαριάζει πια, και την εκδίκηση των Ελλήνων θα την υπομείνει. Ακουμπώντας στον Νεοπτόλεμο τρικλίζει ο Φιλοκτήτης προς το πλοίο.
Ο Φιλοκτήτης, αποτελεί την ρητή πίστη του Σοφοκλή στην αρχαιοελληνική πεποίθηση, που προβάλει ο Πίνδαρος: «μεγάλο είναι το κύρος εκείνου που είναι γεννημένος σε ευδοξία, ενώ εκείνος που τη γνώση του την έχει από μάθηση μόνο, είναι ένας σκοτεινός άνθρωπος». Πάνω από το Φιλοκτήτη, θα μπορούσε να σταθεί και μια άλλη φράση του Πίνδαρου: «το φυσικό τους δεν το αλλάζουν ούτε η κόκκινη αλεπού, ούτε το βροντερό λιοντάρι».
Όταν ο Φιλοκτήτης, ανυποψίαστος ακόμα για τις προθέσεις του Νεοπτόλεμου, ρωτάει για τους παλιούς συντρόφους του στον πόλεμο, ο Σοφοκλής κάνει τον Νεοπτόλεμο να παρατηρήσει ότι ο πόλεμος παίρνει πάντοτε τον καλό και αφήνει τον κακό. Κι όταν ο Νεοπτόλεμος έχει επιτελέσει όλα όσα έχει να κάνει, ενώ ο Φιλοκτήτης κοιμάται βαθιά κι ο ίδιος κατέχει το τόξο εντούτοις υπακούοντας στην ηθική και το δίκαιο δεν το κάνει: «Τούτος δεν ακούει τίποτε, όμως εγώ το βλέπω ότι άδικα κάναμε τούτο το κυνήγι των τόξων, αν σαλπάρουμε χωρίς αυτόν. Γιατί δικός του είναι ο στέφανος, αυτόν είπε ο θεός να κουβαλήσουμε. Ακόμη, μισές δουλειές μαζί με ψέματα είναι ντροπή».
Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα.
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: ALBIN LESKY «Λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας», H.D.F. KITTO «Αρχαία Ελληνική Τραγωδία», Wikipedia.
