26-10-2025, Ω/12:25΄
Ο Πλάτωνας ήταν αριστοκράτης: από τη μεριά του πατέρα του καταγόταν από τον Κόδρο, τον τελευταίο βασιλιά των Αθηναίων και από την πλευρά της μητέρας του ο προπάππος του προπάππου του ήταν ο αδελφός του νομοθέτη Σόλωνα. Με αυτή την καταγωγή, όταν ήταν νέος, θέλησε κι ο ίδιος να ασχοληθεί με την πολιτική. Στην έβδομη επιστολή του στους Συρακουσίους (Επιστολή είναι μια μικρή αυτοβιογραφία που αναφέρεται στα ταξίδια του στη Σικελία), ο ίδιος ο Πλάτωνας γράφει: «Όταν ήμουν νέος, σκεφτόμουν να αφιερωθώ στην πολιτική μόλις ήμουν σε θέση να φροντίσω τον εαυτό μου». Οι απογοητεύσεις, ωστόσο που πήρε από τον χώρο ήταν πολλές. Ο Περικλής είχε χαθεί και μαζί του η μαγική στιγμή του αθηναϊκού «διαφωτισμού» . Οι διάδοχοί του Κλέωνας και Υπέρβολος ήταν ασήμαντοι κι ο Αλκιβιάδης παρά την ευφυία του, αναξιόπιστος από ηθική άποψη. Αυτή ήταν η εντύπωση που αποκόμισε για την κατ΄ όνομα Δημοκρατία. Ακολούθησε ο Πελοποννησιακός πόλεμος, η ήττα στους Αιγός Ποταμούς, μια μυθοποίηση του σπαρτιατικού δυναμισμού και η παλινόρθωση με τις ενέργειες των Τριάκοντα Τυράννων. Οι θείοι του Κριτίας και Χαρμίδης τότε, τον παρότρυναν να καταπιαστεί με την πολιτική, αλλά οι πράξεις τους, μιας και άσκηση πολιτικής γι΄ αυτούς ήταν η εκδίκηση για τις αυθαιρεσίες που υπέστησαν κατά την προηγούμενη κυβερνητική περίοδο, τον απέτρεψαν. Έτσι, αποφάσισε να ασχοληθεί ψυχή τε και σώματι στη φιλοσοφία. Να θυμίσουμε πως έζησε την καταδίκη του δασκάλου του Σωκράτη, σε θάνατο. (Λέγεται πως είκοσι χρόνων ασχολούνταν μόνο με την ποίηση και, μια μέρα που πήγαινε στο θέατρο για να συμμετάσχει σε ποιητικό αγώνα, είδε το Σωκράτη να μιλά σε μια ομάδα νέων. Κατάλαβε αμέσως πως αυτός ο γέροντας θα γινόταν ο πνευματικός καθοδηγητής του. Έριξε στη φωτιά τα ποιήματά του και τον ακολούθησε. «Διογένης Λαέρτιος, Φιλοσόφων βίων και δογμάτων συναγωγή»).
Μετά το θάνατο του δασκάλου, από φόβο μήπως υποστεί διώξεις, κατέφυγε μαζί με άλλους μαθητές στα Μέγαρα, κοντά στον Ευκλείδη, και παρέμεινε τρία χρόνο. Αναζητώντας τη γνώση, επισκέπτεται τους μαθηματικούς της Κυρήνης, τους προφήτες στην Αίγυπτο και τους πυθαγόρειους στην Ιταλία. Εγκατέλειψε το σχέδιο να επισκεφθεί τους Μάγους στη Μικρά Ασία, γιατί στην περιοχή μαίνονταν αλλεπάλληλοι πόλεμοι. Στη Σικελία πήγε για τουρισμό, να δει τον κρατήρα της Αίτνας και το ακριβές σημείο που είχε αυτοκτονήσει ο Εμπεδοκλής. Εκεί γνώρισε το Δίωνα, κουνιάδο του Διονύσιου, του τυράννου των Συρακουσών. Ο Δίωνας επιθυμούσε να προσηλυτίσει ο νεαρός Πλάτωνας τον Διονύσιο στην «πεφωτισμένη τυραννία», ωστόσο αυτό έληξε άδοξα καθώς ο Πλάτωνας σιχάθηκε τις αυλικές συνήθειες . Χρόνια αργότερα ο Πλάτωνας είπε πως δεν του άρεσε καθόλου «αυτός ο λεγόμενος ευδαίμων βίος, όλο συμπόσιο, ούτε το ότι έτρωγαν δυο φορές την ημέρα και κοιμούνταν κάθε βράδυ με παρέα, συνήθως διαφορετική». Οι εξελίξεις ήταν άμεσες όταν ο Διονύσιος και Πλάτωνας συνομίλησαν για την Αρετή. Ο Πλάτωνας υποστήριξε πως ένας ενάρετος άνθρωπος είναι πιο ευτυχισμένος από ένα τύραννο και ο Διονύσιος τον ρώτησε: «Μα τι ήρθες να κάνεις στη Σικελία;» «Να γυρέψω έναν ενάρετο άντρα». «Και δεν νομίζεις ότι τον βρήκες;» «Όχι βέβαια.» «Τα λόγια σου μυρίζουν ξεκούτιασμα!» φώναξε ο Διονύσιος έξαλλος. «Και τα δικά σου τυραννίδα», απάντησε ο φιλόσοφος.
Μισή ώρα αργότερα, επιβίβαζαν δεμένο τον Πλάτωνα στο πλοίο του Σπαρτιάτη Πόλλιδα με διαταγή να τον οδηγήσουν στο σκλαβοπάζαρο της Αίγινας. «Έτσι κι αλλιώς φιλόσοφος είναι», είπε καθησυχαστικά ο Διονύσιος, «δεν θα το καταλάβει καθόλου». Η τύχη, όμως, βοήθησε τον φιλόσοφο. Στην Αίγινα, τον αναγνώρισε ένας θαυμαστής του από τη Λιβύη ο Ανίκερις ο Κυρηναίος, ο οποίος όχι μόνο τον εξαγόρασε , και τον ελευθέρωσε, αλλά του χάρισε τα χρήματα για να αγοράσει τον τόπο – Ιερό Άλσος που θα έχτιζε τη Σχολή. Η αρχαιοελληνική έννοια του ιερού κήπου-άλσους είναι μια έννοια αρκετά αόριστη. Δεν έχει συγκεκριμένη μορφή, είναι ένα τέμενος δασώδες ή βραχώδες. Εκεί υπάρχει πάντα το νερό. Ήταν ένας τόπος αρχετυπικής συνάντησης του Θεού με τον άνθρωπο. Ένας τόπος λατρείας και θεϊκής επιφάνειας σ’ ένα χώρο με χαρακτήρα τόσο γονιμικό όσο και χθόνιο. Με τρόπο παράδοξο το φυσικό άδυτο του σκιερού κήπου συνδέθηκε με τη δύναμη της ζωής, γονιμικής (Εύχλοος Δήμητρα και Έρωτας) ή οργιαστικής (Διόνυσος), όσο και με το θάνατο (Ερινύες-Ζεύς Καταιβάτης). Η λέξη Ἀκαδημία, ώς σημαίνον συνήθως συναντάμε ότι προέρχεται εκ του εκάς-δήμος: μακράν του πλήθους, εκ του Ἐκάδημος και αργότερα Ἀκάδημος, ενώ ένας μελετητής προτείνει τηνπροέλευση εκ του ἐκάς/ ἀκέομαι-δήμον: θεραπεία/αναψυχή για τους πολίτες. περιοχή ανάμεσα στον ποταμό Κηφισό και τον έξω Κεραμεικό, περιλαμβανομένου του λόφου του Ιππίου Κολωνού.
Το όνομά της λέγεται ότι το πήρε από τον Ακάδημο, ήρωα της Αθήνας. Ήταν αυτός που ειδοποίησε τους Διόσκουρους ότι ο Θησέας είχε απαγάγει την αδερφή τους Ελένη και την είχε κρύψει στις Αφίδνες. Φαίνεται ότι οι Λακεδαιμόνιοι, που δεν λησμόνησαν αυτό τον μύθο, όταν εισέβαλαν στην Αθήνα τον 5ο π.χ αι, κατά τον πελοποννησιακό πόλεμο, από ευγνωμοσύνη σεβάστηκαν το άλσος του. Άλλες πηγές τον ονομάζουν Εκάδημο. Οι πανάρχαιες χθόνιες λατρείες και η ταυτόχρονη λατρεία ηλιακών θεών, όσο και ο τρόπος με τον οποίο συνδέθηκε η περιοχή μέσα από την αρχαία λογοτεχνία με συνταρακτικά συμβολικά συμβάντα και πρόσωπα, πιθανόν υποκρύπτουν μια πολύ αρχαιότερη καταγωγή της λέξης Ακαδημία. Οι πηγές περιγράφουν τον Κήπο της Ακαδημίας σαν ένα ήσυχο και υγρό, κατάφυτο ειδυλλιακό τόπο με αηδόνια και νερά. Ο Τίμων ο Μισάνθρωπος, (στον οποίο αναφερθήκαμε σε προηγούμενη δημοσίευση), τον 5ο αι. π.Χ., αποζητώντας την απόσταση από τους ανθρώπους έφτιαξε τον πύργο του κοντά στον Ιερό Κήπο και αφιέρωσε στον Πάνα, αμφισβητώντας την αξία κάθε άλλου θεού.
Φίλες και φίλοι, στην Ακαδημία Πλάτωνος και στην Πολιτεία, θα αναφερθούμε και στην επόμενη δημοσίευση, αν και θα χρειάζονταν πολλές και πάλι δεν θα εξαντλούνταν το θέμα. Κάνοντας ένα νοερό ταξίδι στο χρόνο, μπορούμε να φανταστούμε την κατάφυτη, ιδανική τοποθεσία στην οποία ο Πλάτωνας, και όχι μόνο, δίδαξε στην Ακαδημία. Βλέπουμε την πυκνή ομάδα μαθητών που συγκεντρώθηκε γύρω του. Τον Ξενοκράτη, τον Σπεύσιππο, τον Αριστοτέλη, τον Ηρακλείδη τον Ποντικό, τον Κάλιππο, τον Έραστο, κά, όπως και μαθητριών τη Λασθένεια και την Αξιοθέα ντυμένη, όπως μας λέει ο Διογένης ο Λαέρτιος, με αντρικά ρούχα. Βλέπουμε το σκηνικό κάτω από το οποίο γίνονταν αυτές οι συζητήσεις , τις σκιερές αλέες και τα ρυάκια, ακούμε τα αηδόνια και τη μουσική της φύσης, συνδεόμαστε με τον τόπο. Υποτιμώντας ταυτόχρονα την αξία του γραπτού λόγου, ο Πλάτων μας δίνει μία αίσθηση του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβανόταν ο ίδιος το δικό του ρόλο στην Ακαδημία. Η πραγματική σπουδή απαιτεί για τον Πλάτωνα ένα ζωντανό και ελεύθερο περιβάλλον. Η γραφή είναι χρήσιμη μόνο ως μηχανιστική απασχόληση για παιδιά. Δεν αποτελεί υποκατάστατο της μνήμης, ούτε μέσο για τη διδασκαλία και τη μετάδοση πραγματικής γνώσης. Η συγγραφή δεν μπορεί να εκφράσει όσα είναι δυνατόν να λεχθούν. (Στον γραπτό και προφορικό λόγο κατά Πλάτωνα και Αιγυπτίους θα αναφερθούμε σε ξεχωριστή δημοσίευση).
Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα!
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: ΛΟΥΤΣΙΑΝΟ ΝΤΕ ΚΡΕΣΕΝΤΣΟ «Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας», ΑΜΑΛΙΑ ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ «Πρόσωπα και Άλλα Κύρια Ονόματα», culture. gov.gr (Εφορία αρχαιοτήτων-Υπουργείο Πολιτισμού).
