30-10-2025, Ω/22:20΄
«Το μη ον δεν είναι», πάνω σε αυτό θα συμφωνούσαμε όλοι, το κακό όμως είναι ότι φαίνεται. Ο Πλάτωνας, θέλοντας να συμβιβάσει το ον του Παρμενίδη με το γίγνεσθαι του Ηράκλειτου, για να μας εξηγήσει τη διαφορά μεταξύ πραγματικότητας και φαινομένων, δηλαδή μεταξύ «του ενός, του καθαρού και του αναλλοίωτου» και του «πολλαπλού, του ακάθαρτου και του ευμετάβλητου» μας διηγείται το μύθο του σπηλαίου:
Ας φανταστούμε ένα μεγάλο σπήλαιο και στο εσωτερικό του μερικούς ανθρώπους αλυσοδεμένους από τότε που ήταν παιδιά, με τέτοιο τρόπο ώστε να μην μπορούν να στρέψουν το βλέμμα προς την έξοδο. Είναι αναγκασμένοι να κοιτούν διαρκώς τον απέναντι τοίχο. Πίσω από την πλάτη αυτών των δυστυχισμένων, μόλις έξω από τη σπηλιά, υπάρχει δρόμος ανυψωμένος και κατά μήκος του ένα τοιχάκι, πίσω από το οποίο περνούν μερικοί άνθρωποι που μεταφέρουν στους ώμους τους αγάλαματα και αντικείμενα κάθε λογής και ύλης, «κάπως σαν τους κουκλοποιούς που δείχνουν τις κούκλες στους θεατές. (Ο παραλληλισμός – στην Πολιτεία – πολύ υποβλητικός, μας πληροφορεί ότι υπήρχε κουκλοθέατρο στην αρχαία Ελλάδα). Οι μεταφορείς συζητούν ζωηρά μεταξύ τους και η ηχώ του σπηλαίου παραμορφώνει τις φωνές τους. Πίσω από όλους, ο Ήλιος, ή μια μεγάλη φωτιά, που φωτίζει τη σκηνή. Οι αλυσοδεμένοι άνθρωποι, βλέποντας τις σκιές και ακούγοντας τις φωνές πιστεύουν ότι αυτή είναι η μοναδική υπάρχουσα πραγματικότητα.
Ας υποθέσουμε τώρα, ότι κάποιος κατορθώνει να βγει. Στην αρχή τυφλωμένος από το φως θα θεωρούσε ευκρινέστερες τις σκιές που έβλεπε πριν. Έπειτα όμως, βγαίνοντας στο ύπαιθρο και συνηθίζοντας το φως του ήλιου, θα συνειδητοποιούσε πως όλα όσα έβλεπε πριν ήταν η σκιά των αισθητών αντικειμένων. Αν γυρνούσε στο σπήλαιο και διηγούνταν για τα απίστευτα πράγματα που είχε δει εκεί έξω και πρόσθετε πως δεν είχαν καμία σχέση με τις απαίσιες σκιές που έβλεπαν, δεν θα τον πίστευε κανείς. Ή και θα τον καταδίκαζαν σε θάνατο, όπως το Σωκράτη. Το ον είναι ο ήλιος, η γνώση, το μη ον είναι οι σκιές, υπάρχει η γνώμη αυτό που νομίζουμε για τα αισθητά αντικείμενα. Η γνώση διαφέρει από τη γνώμη, επειδή η πρώτη βλέπει τα πράγματα όπως όντως είναι, ενώ η δεύτερη τα βλέπει ξεθωριασμένα, μεταξύ του όντος και του μη όντος.
«Σε τι χρησιμεύουν όλα αυτά»; Θα ρωτούσε κάποιος. Χρησιμεύουν για να καταλάβουμε ότι στη ζωή υπάρχουν ορισμένοι ψευδείς στόχοι, όπως το χρήμα, η εξουσία και η επιτυχία, που είναι απλώς οι σκιές μιας πραγματικότητας, πολύ πιο αληθινής, τοποθετημένης πέρα από την εμβέλεια των ματιών μας. Εμείς αυτή την πραγματικότητα τη διαισθανόμαστε σαν μια πηγή φωτός που μας την προβάλλει.
Ο μύθος του σπηλαίου εισάγει στη θεωρία των ιδεών, που είναι ταυτόχρονα λογική και μεταφυσική θεωρία. Σήμερα για μας η ιδέα είναι μια σκέψη, μια νοητική διαδικασία, κοντολογίς κάτι που σχηματίζεται στο μυαλό μας. Για τον Πλάτωνα όμως ήταν μια εξωτερική οντότητα, ανάμεσα σε πολλές άλλες που μπορείς να την «δεις» μόνο με το νου. (Η Ιδέα, βγαίνει από το αρχαίο ελληνικό ιδέα ή είδος, και η κοινή ρίζα στις δυο περιπτώσεις είναι το ιδείν, που σημαίνει «βλέπω»). Ο Πλάτωνας με τη θεωρία των ιδεών, ορίζει τρία επίπεδα γνώσης: Την επιστήμη, που αντιπροσωπεύει την τέλεια κατανόηση των αμετάβλητων ιδεών. (Το είναι). Τη δόξα, που επιτρέπει να έχουμε διάφορες γνώμες για τον αισθητό κόσμο (το γίγνεσθαι). Την άγνοια, που είναι ίδιον όσων ζουν ανέμελα την κάθε μέρα δίχως να αναρωτιούνται για την αιτία των πραγμάτων. (Το μη είναι). Ακόμα και μεταξύ των ιδεών υπάρχουν ιεραρχίες: η σημαντικότερη είναι η Ιδέα του καθαυτό Αγαθού, έπειτα έρχονται οι Ιδέες των ηθικών αξιών, το ωραίο (η αμετάβλητη οντότητα που βρίσκεται «μέσα», όχι μόνο σε έναν άνθρωπο αλλά σε μια πανοραμική θέα, στην Ιθάκη του Καβάφη κ.λ.π, στον Ολυμπιονίκη που χάνει την πρωτιά γιατί σηκώνει το συναθλητή του που σκόνταψε). Στις ηθικές Ιδέες, ανήκουν εκτός από το ωραίο και το δίκαιο, η φιλοπατρία… Έπειτα είναι οι Ιδέες των πραγμάτων που υπάρχουν στη φύση. (Το δέντρο, η θάλασσα, τα ζώα οι άνθρωποι κ.λ.π).
Μεταξύ των Ιδεών και του αισθητού κόσμου ο Πλάτωνας, εισάγει το Δημιουργό. Πρόκειται για ένα είδος θεού-τεχνίτη, που πλάθει την ύλη αντλώντας την έμπνευσή του από τις Ιδέες. Δεν είναι ένας δημιουργός όπως τον αντιλαμβανόμαστε εμείς, γιατί βρίσκεται ένα σκαλί κάτω από τις Ιδέες: ενώ οι τελευταίες δεν τον έχουν καμία ανάγκη προκειμένου να υπάρξουν , ο δημιουργός χρειάζεται Αυτές για να χτίσει τον κόσμο. Η έννοια του θεού, απεναντίας, το πολύ-πολύ να συνέπιπτε με την Ιδέα του καθαυτό Αγαθού, που βρίσκεται στην κορυφή της ιεραρχίας των Ιδεών, και, συνεπώς, είναι η αιτία όλων των άλλων.
Φίλες και φίλοι, ο Αριστοκλής, με το καλλιτεχνικό ψευδώνυμο Πλάτωνας (του δόθηκε λόγω των φαρδιών ώμων του – ευρύστερνο τον ονόμαζαν), γεννήθηκε την έβδομη μέρα του Θαργηλίωνα (Μάιο-Ιούνιο). Την ίδια μέρα δηλαδή που γεννήθηκε ο Απόλλωνας. Οι γονείς του, λέγεται, τον πήγαν φασκιωμένο ακόμα στον Υμηττό για να ευχαριστήσουν το θεό, κι όσο ήταν εκεί, απορροφημένοι στη θρησκευτική τελετή, ένα σμάρι μέλισσες ακούμπησε στο στόμα του και το γέμισε μέλι. Ο μέχρι τις μέρες μας διάσημος σε όλο τον κόσμο φιλόσοφος, έδειξε τις τεράστιες δυνατότητες του Ανθρώπου για το καλό και το αγαθό. Όλη η γνώση, έχει ηθική θεμελίωση, η ηθική προηγείται της γνωσιολογίας. Ο δίκαιος άνθρωπος έχει κυριαρχήσει στα πάθη του, έχει κατευνάσει τις επιθυμίες του έχει αποκτήσει συνείδηση (συν-ειδέναι, συν-οίδα: γνωρίζω απολύτως), έτσι το αθάνατο μέρος της ψυχής του μπορεί να επικοινωνήσει με τις Ιδέες. Στη δύσκολη αυτή διαδρομή θα αναζητήσει πιθανώς ένα φωτισμένο δάσκαλο, ίσως μια σχολή φιλοσοφίας κ.λ.π. Ωστόσο ο έρωτας (στον Πλατωνικό Έρωτα θα αναφερθούμε την προσεχή Δευτέρα) η πιο πολύπλοκη δύναμη από όλες τις επιθυμίες είναι που μπορεί να μετασχηματισθεί σε κάποιο είδος «θεϊκής μανίας» και θα τον ωθήσει να ενωθεί με τις Ιδέες. Ο Πλάτωνας δεν εμπιστεύεται τις αισθήσεις. Τις θεωρεί υποκειμενικές και ευάλωτες στην πλάνη. Κάποια βεβαιότητα υπάρχει στη σκέψη και στους «λόγους». Οι πλατωνικές ιδέες είναι τα αντικείμενα της καθαρής σκέψης.
«Σκέφτηκα λοιπόν, συνέχισε ο Σωκράτης, αφού κουράστηκα να μελετώ τα υπάρχοντα πράγματα, ότι θα έπρεπε να προσέξω μήπως πάθω αυτό που παθαίνουν όσοι παρατηρούν και εξετάζουν τον ήλιο στη διάρκεια μιας έκλειψης. Mερικοί, όπως ξέρετε, καταστρέφουν τα μάτια τους όταν δεν προνοούν να κοιτάξουν την εικόνα του ήλιου μέσα στο νερό ή σε άλλο παρόμοιο μέσο. Kάπως έτσι σκέφτηκα και εγώ και φοβήθηκα μήπως τυφλώσω εντελώς την ψυχή μου με το να κοιτώ τα πράγματα με τα μάτια μου και με το να προσπαθώ να τα αγγίζω με όλες τις αισθήσεις μου. Θεώρησα λοιπόν ότι έπρεπε να καταφύγω στους λόγους και μέσα σ’ αυτούς να εξετάσω την αλήθεια των πραγμάτων» Φαίδων 99
Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα!
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: ΛΟΥΤΣΙΑΝΟ ΝΤΕ ΚΡΕΣΕΝΤΣΟ «Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας», ΑΜΑΛΙΑ ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ «Πρόσωπα και Άλλα Κύρια Ονόματα».
