08-11-2025, Ω/15:50′
Γεννήθηκε το 341 τον έβδομο μήνα του γαμηλιώνος. Ήταν γνήσιος Αθηναίος και από τους δυο γονείς του από το γένος των Φιλαϊδών, που οι αρχές του χάνονταν στο μύθο. Οι Φιλαίδες ήταν ισχυροί γαιοκτήμονες οι οποίοι πρωτοστάτησαν στους κοινωνικούς αγώνες κι ανάμεσά τους ήταν ο Πεισίστρατος, Μιλτιάδης και Κίμωνας. Κάποιοι κλάδοι της γενιάς του, ωστόσο, μεταξύ των οποίων και οι γονείς του ξέπεσαν στους άπορους Αθηναίους. Η κυβέρνηση της Αθήνας τότε, τους έστειλε να ιδρύσουν μια αποικία στη Σάμο, μαζί με άλλους δυο χιλιάδες άνεργους, αφού διώξουν τους κατοίκους της. Ο πατέρας του Νεοκλής παρέδιδε, σαν δάσκαλος, μαθήματα σε μικρά παιδιά, ενώ η μητέρα του Χαιρεστράτη, γυρνούσε στα φτωχόσπιτα και διάβαζε καθαρμούς (ξόρκια). Ο δραματικός Μέναδρος συνομήλικος του, είπε αργότερα για τον Θεμιστοκλή και τον Επίκουρο (γεννημένοι κι οι δυο από Νεοκλήδες), πως «ο πρώτος μας έσωσε από τη σκλαβιά, ο δεύτερος από τη χαζομάρα». Οι γονείς του δημοκράτες, μετέδωσαν τις πολιτικές τους απόψεις και στα παιδιά τους. Από τα δεκατέσσερά του χρόνια στράφηκε στην φιλοσοφία. Ο Πάμφυλος, ένας πλατωνικός που διέμενε στη Σάμο, είπε στους μαθητές: «Στην αρχή αναδύθηκε το χάος». «Κι από πού αναδύθηκε;» ρώτησε ο Επίκουρος. «Αυτό δεν το ξέρουμε αφορά μόνο τους φιλοσόφους» απάντησε ο Πάμφυλος. «Τότε τι κάθομαι εδώ; Θα πάω στους φιλοσόφους» αποφάσισε ο έφηβος. Ήταν τότε που διάβαζε τα βιβλία του Δημόκριτου και του Αναξαγόρα.
Στα δεκαεπτά του ήρθε στην Αθήνα για τη στρατιωτική του θητεία. Η ταραγμένη εποχή και ο πόλεμος με τη βιαιότητά του που μαίνεται στην Αθήνα, επηρεάζουν βαθιά τον Επίκουρο. Ο Μ. Αλέξανδρος πεθαίνει κι οι Σαμιώτες χάρη στον νέο βασιλιά Περδίκκα, επανακατακτούν το νησί και πετούν στη θάλασσα τους Αθηναίους μαζί και τους γονείς του Επίκουρου. Μετακομίζει στην Μυτιλήνη όπου ιδρύει την πρώτη επικούρεια σχολή. Αλλά κανείς δεν θέλει μια σχολή που αποσπούν τους νέους από την θρησκεία και την πολιτική. Δεν αποθαρρύνεται. Ιδρύει άλλη σχολή στη Λάμψακο και πέντε χρόνια μετά ιδρύει στην Αθήνα όπου επιβάλλεται οριστικά. Η σχολή του έφτασε σε μεγάλη ακμή επειδή ανταποκρινόταν στις ανάγκες της εποχής. Ο προοδευτικός κόσμος μέσα κι ολόγυρα στο Αιγαίο, που πάλευε με τη στρατοκρατία και την οικονομική πίεση ξένων και βαρβάρων, αφουγκράστηκε με ανακούφιση το λόγο του Επίκουρου. Ο Κήπος, όπως ονομάστηκε η Σχολή, ήταν όαση μέσα στην ερημιά, που γινόταν ακόμα πιο αποκαρδιωτική, κι ακόμα μετερίζι και άμυνα κι επίθεση στις βάρβαρες επιδρομές που έκαναν αγνώριστη την Ελλάδα. Οι πληγωμένοι κι οι πονεμένοι που μαζεύονταν στη σχολή, έβρισκαν εκεί ό,τι δεν τους έδινε πια η πολιτεία. Το ανεξάρτητο δημοκρατικό πνεύμα, την πίστη στον άνθρωπο, την άνετη συναναστροφή, το υψηλό φρόνημα και την καλλιεργημένη σκέψη. Ο Κήπος έγινε σωστή κοινότητα. Στον Κήπο καλλιεργούνταν φρούτα και λαχανικά και σύχναζαν άνθρωποι κάθε κοινωνικής κατάστασης: άντρες και παιδιά, μέτοικοι και δούλοι, αθηναίοι πρόκριτοι κι εταίρες.
Με την ευκολία που του έδιναν οι εισπράξεις, ο δάσκαλος αγόρασε μέσα στην πόλη και κοντά στο Δίπυλο άνετο χτήμα, έχτισε διδακτήριο και κατοικίες για τους μαθητές και τους εταίρους της σχολής και ο διαλεχτός εκείνος κόσμος σχολάρχης και συμφιλοσοφούντες έζησαν σαν ομονοημένη οικογένεια. Ο Επίκουρος έμεινε άγαμος, ωστόσο τόσο ο ίδιος όσο και σύντροφοί του λάτρεψαν τη γυναίκα. Η παρουσία βέβαια των γυναικών υπήρξε μέγα σκάνδαλο για την εποχή. Οι συκοφαντίες, όπως και οι αναρίθμητες φήμες, ήταν μοχθηρές κι επιθετικές. Και για αυτό δεν θα τις επαναλάβουμε. Μόνο την πιο ήπια φράση του Κικέρωνα που χαρακτηρίζει τη σχολή «έναν κήπο χαράς όπου οι μαθητές περνούσαν τις ώρες τους με εκλεκτές διασκεδάσεις». Στον Κήπο πέφτουν τα σύνορα ανάμεσα στη νόμιμη γυναίκα και την εταίρα, όπως ανάμεσα σε ελεύθερο και σκλάβο. Γυναίκες που ξεχώριζαν με την εξυπνάδα και τη μόρφωσή τους ήταν το στολίδι του Κήπου. Για τη Θεμίστα, τη γυναίκα του φίλου του Λεοντέα γράφει: «Είμαι ικανός, αν εσείς δεν έρθετε σε μένα, να τρέξω «τρικύλιστος», όπου εσύ κη Θεμίστα μου ορίσατε».
Η διδασκαλία βρήκε πολύ γρήγορα απήχηση και έξω από τα όρια της Ελλάδας. Η κοινότητα, ειρηνική κι αμέτοχη στην παραζάλη της πολιτικής, έζησε με αντίδραση ψυχική στη θλίψη και τις ασχήμιες της εποχής. Μέσα στον περίβολο του Κήπου κράτησε την ελληνικότητα, το υψηλό, το δημοκρατικό κι ανθρωπιστικό φρόνημα. Ο Επίκουρος, λεπτοκαμωμένος με υγεία που απαιτούσε προσοχή, έφτασε ως τα εβδομήντα ένα χρόνια και κατά τη διάρκεια της ζωής του φρόντισε όλους τους φίλους του, περιποιήθηκε την αρρώστια τους, θρήνησε το χαμό τους και φρόντισε την κηδεία τους και τα ορφανά παιδιά τους. Η διαθήκη του, που την διέσωσε ο Λαέρτιος, είναι από τα ευγενικότερα έγγραφα που βγήκαν από χέρι ανθρώπου.
Φίλες και φίλοι, στην επόμενη δημοσίευση θα αναφερθούμε στην επικούρεια φιλοσοφία. Το σύντομο βιογραφικό του, βοηθά για την εποχή και το περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσε, μορφώθηκε και δίδαξε. Οι επικούρειοι φιλόσοφοι υπέστησαν πραγματικές διώξεις θρησκευτικού χαρακτήρα. Τους έκαψαν τα σπίτια, τους εξόρισαν και τους διαπόμπευσαν. Αυτό που ενοχλούσε, όπως θα δούμε στη συνέχεια, στον επικουρισμό ήταν η περιφρόνηση για τους πολιτικούς και οι δημοκρατικές θέσεις τους για τους κατώτερους. Εφάρμοζε στην πράξη τη φιλία, σε ένα κόσμο όπου το συναίσθημα αυτό ήταν αδιανόητο μεταξύ ανθρώπων διαφορετικής κοινωνικής τάξης. Ενώ ο Πλάτωνας στους Νόμους, υποδεικνύει τον καλύτερο τρόπο για να καθυποτάξεις τους δούλους (να τους παίρνεις από διαφορετική εθνικότητα για να μην μπορούν να επικοινωνούν μεταξύ τους, να χρησιμοποιείς την σωματική τιμωρία για να μην ξεχνούν ποτέ ότι είναι δούλοι), ο Επίκουρος τους δέχεται και τους διδάσκει.Σαν τον Αριστοτέλη πιστεύει στην επίδραση του περιβάλλοντος και της διδασκαλίας που μεταμορφώνει τον άνθρωπο.
«Είναι αδύνατον να ζεις ευχάριστα χωρίς να ζεις σοφά, έντιμα και δίκαια και είναι αδύνατον να ζεις σοφά έντιμα και δίκαια χωρίς να ζεις ευχάριστα».
Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα!
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ « ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ «ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ Η ΑΛΗΘΙΝΗ ΟΨΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ», ΛΟΥΤΣΙΑΝΟ ΝΤΕ ΚΡΕΣΕΝΤΣΟ «ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ».
