01-03-2025, Ω/16:00′
«Τ΄ εσορώντι και οψέ δύοντα Βοώτη», «αγνάντευε και το Βοώτη που αργεί να δύσει»: Όμηρος
Αυτός ο αστερισμός που σημειώθηκε πρώτη φορά στην αρχαιότητα από τον Πτολεμαίο και είναι ένας από τους 88 επίσημους αστερισμούς που θέσπισε η Διεθνής Αστρονομική Ένωση. Ο μεγάλος αυτός αστερισμός βρίσκεται ολόκληρος στο βόρειο ημισφαίριο της ουράνιας σφαίρας και συνορεύει με 8 διαφορετικούς αστερισμούς, τους: Δράκοντα, Μεγάλη Άρκτο, Θηρευτικούς Κύνες, Κόμη Βερενίκης, Παρθένο, Όφι (το τμήμα της κεφαλής), Βόρειο Στέφανο και Ηρακλή.
Ο γειτονικός στη Μεγάλη Άρκτο αστερισμός, που σχηματίζει ένα επίμηκες πεντάγωνο, ονομάζεται Βοώτης, αφού είναι ο βοσκός που φυλάει τα επτά βόδια, δηλαδή τα επτά λαμπρά άστρα της Μεγάλης Άρκτου. Ο Βοώτης ή Αρκτοφύλακας ακολουθεί τη Μεγάλη Άρκτο στην καθημερινή τροχιά της γύρω από τον πολικό Αστέρα.
Η ονομασία Βοώτης εμφανίζεται στην Οδύσσεια, και επομένως βρίσκεται σε χρήση για σχεδόν 3.000 χρόνια. Η ετυμολογία της προέρχεται κατά μία εκδοχή από το βους (βόδι) και το ωθείν (την καθοδήγηση, το σπρώξιμο), δηλαδή τον έβλεπαν ως τον οδηγό της ομηρικής Άμαξας (Μεγάλη Άρκτος). Αλλά στους νεότερους χρόνους τον φαντάσθηκαν ως τον κυνηγό που οδηγεί τους Θηρευτικούς Κύνες κυνηγώντας την Άρκτο γύρω από το βόρειο ουράνιο πόλο.
Σύμφωνα με ένα μύθο, η θεά της γεωργίας, η Δήμητρα, είχε δυο γιους, το Βοώτη και τον Πλούτο. Ο Βοώτης κληρονόμησε από τον πατέρα του όλους τους αγρούς και τα πρόβατά του, ενώ ο Πλούτος πήρε τα υπόλοιπα. Ο Πλούτος όμως ήθελε περισσότερη περιουσία κι έτσι ανάγκασε το Βοώτη και του τα έδωσε όλα εκτός από δυο ταύρους. Ο Βοώτης για να οργώνει πιο γρήγορα τα χωράφια του, επινόησε το άροτρο. Έτσι, έζευξε τους ταύρους και κατάφερε να οργώνει πιο γρήγορα απʼ όλους τους ανθρώπους του τότε κόσμου. Η Δήμητρα ήθελε να τον βοηθήσει να πάρει την περιουσία που του πήρε με τη βία ο αδελφός του. Ο Βοώτης όμως αρνήθηκε, γιατί ήθελε να συνεχίσει να ζει ήρεμα και ήσυχα. Έτσι, όταν πέθανε και πήγαινε προς τον Άδη, ο Δίας έστειλε τον Ερμή για να τον ανεβάσει στον ουρανό έτσι ώστε να τον θυμούνται όλοι για την καλή του ψυχή και την εξυπνάδα του!
Ο αστερισμός αυτός, που περιλαμβάνει 91 άστρα, έχει το σχήμα χαρταετού και βρίσκεται στην προέκταση της ουράς της Μεγάλης Άρκτου. Γι΄ αυτό, το λαμπρότερο άστρο του, το α Βοώτη, ονομάζεται Αρκτούρος (Άρκτος και ουρά). Το β Βοώτη ονομάζεται Νέκκαρ (σκαφτιάς) και μαζί με τα άστρα γ, δ, και μ σχηματίζει ένα τραπέζιο που οι Άραβες αστρονόμοι το ονόμασαν Αλντιμπά, που σημαίνει Λύκαινα ή Ύαινα.
Ο Ησίοδος στο έργο του «Έργα και Ημέραι» τον ονομάζει Αρκτοφύλακα ή Αρκτούρο, ονόματα που αναφέρονται στον αστερισμό και το λαμπρότερο άστρο του. Οι Ρωμαίοι, επίσης, τον ονόμαζαν Αρκτοφύλακα ή Αροτροφύλακα. Στην αρχαιότητα ονομαζόταν ακόμα: Άτλας (ο αρχηγός των Τιτάνων), Λυκάων, Ικαρίων και Τρυγητής.
Ο Ισίδωρος αποκαλεί το Βοώτη Μικρό Αρκτούρο, θεωρώντας τη Μεγάλη Άρκτο ως το Μεγάλο Αρκτούρο, ενώ οι Άραβες αστρονόμοι τον ονόμαζαν Σεγίνον (Αρκτούρο) και Αλκαλούροπα (από την αρχαία ελληνική λέξη καλαύροψ-γκλίτσα), που είναι πια διεθνώς τα άστρα γ και μ Βοώτη αντίστοιχα.
Η πρότυπη μορφή του αστερισμού χρειάζεται οκτώ ολόκληρες ώρες για να δύσει από τα γεωγραφικά πλάτη της νότιας Ευρώπης και ακόμα και τότε το χέρι του δεν εξαφανίζεται κάτω από τον ορίζοντα, γεγονός πιο εμφανές πριν από 3.000 χρόνια εξαιτίας της μεταπτώσεως του γήινου άξονα. Αυτό εξηγεί το χαρακτηρισμό που του έδωσε ο Όμηρος: «οψέ δύων», αργός στη δύση του. Λιγότερο λακωνικός, ο Άρατος γράφει: «όταν κουραστεί απ’ τη μέρα, εξίσου βραδυχρονίζει πάνω απ’ το μισό της νύχτας». Το αντίθετο συμβαίνει όταν ανατέλλει σε οριζόντια στάση, από όπου και το επίθετο «αθρόος» («όλος μαζί») του Αράτου.
Φίλες και φίλοι. Για να εντοπίσετε τον Βοώτη κοιτάξτε πρώτα προς το βορρά και βρείτε τη Μεγάλη Άρκτο. Παρατηρήστε τo μέρος της Μεγάλης Άρκτου το οποίο μοιάζει με το χερούλι του κουταλιού. Αν προεκτείνετε την ευθεία που ενώνει τα δύο πρώτα αστέρια από το από χερούλι του κουταλιού θα συναντήσετε ένα φωτεινό αστέρι, τον Αρκτούρο (στον οποίο θα αναφερθούμε εκτενέστερα στην δημοσίευση της ερχόμενης Δευτέρας). Το αστέρι βρίσκεται στη μέση της ζώνης του Βοώτη.
Η ανθρώπινη φαντασία και η καλλιτεχνική ευαισθησία, έδωσαν σχήμα, μορφή και ιστορία στον Βοώτη. Για κάποιους, μάλιστα, το όνομά του προήλθε , εξαιτίας των κραυγών του οδηγού προς τα ζώα του ή του κυνηγού καθώς κυνηγά. Για τους Έλληνες άλλοτε ήταν, όπως είδαμε, ο πατέρας ή ο παππούς της Καλλιστώς, κάποτε ήταν ο άτυχος Ικάριος,- ίσως γιατί εμφανίζεται την εποχή του τρύγου – ενώ στον Μεσαίωνα θεωρήθηκε ο Άγιος Συλβέστρο.
Το ταξίδι μας στον ουρανό θα συνεχιστεί την ερχόμενη Δευτέρα. Ως τότε να έχετε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα.
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: ΤΑ ΑΣΤΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΜΥΘΟΙ ΤΟΥΣ «Στράτος Θεοδοσίου, Μάνος Δανέζης», www.astro.noa.gr
