29-05-2026, Ω/12:50′
Όταν ο Σωκράτης λέει «εν οίδα ότι ουδέν οίδα», δεν αρνείται την ύπαρξη της αλήθειας, (όπως είχαν κάνει οι σοφιστές), αλλά παροτρύνει στην αναζήτησή της. Είναι σαν να έλεγε: η αλήθεια υπάρχει, έστω κι αν εγώ δεν την γνωρίζω. Για να την ανακαλύψουμε, είναι απαραίτητο να προσεγγίσουμε τη γνώση. Μόνο έτσι θα μάθουμε πού βρίσκεται το Αγαθό. Τον ανθρώπινο νου ο Σωκράτης τον φαντάστηκε σαν πελώριο σωρό από αγριόχορτα κι από κάτω καλά κρυμμένη την αλήθεια, δηλαδή τη σωστή εκτίμηση των συμπεριφορών «την αίσθηση των πραγμάτων». Τι να κάνεις αναρωτιέται ο Σωκράτης για να φτάσεις τη γνώση; Πρώτα πρέπει να απαλλαγείς από όλα τα αγριόχορτα, κι έπειτα να βγάλεις έξω την αλήθεια. Στην πρώτη φάση την «εκκαθαριστική επιχείρηση» ο Σωκράτης χρησιμοποιεί την ειρωνεία. Η λέξη προέρχεται από τα αρχαία ελληνικά και σημαίνει ερώτηση με απόκρυψη (από το είρομαι, ερωτώ και το ειρωνεύομαι αποκρύπτω). Στην τέχνη αυτή υπήρξε δεξιοτέχνης όσο κανείς άλλος. Δηλώνοντας ολοσχερή άγνοια και αναρμοδιότητα, προσποιείται πως διαρκώς θέλει να μάθει από το συνομιλητή του. Του ζητά συνεχείς διευκρινίσεις και στο τέλος τον φέρνει αντιμέτωπο με τις ίδιες του τις αντιφάσεις. Τα αγριόχορτα, είναι το σύνολο των προκαταλήψεων, των ψευτοϊδανικών και των δεισιδαιμονιών που καταλαμβάνουν το μυαλό μας. Μόλις το χωράφι απαλλαγεί από αυτά τα απορρίμματα έρχεται στο φως η αληθινή γνώση, κι εδώ επεμβαίνει η μαιευτική, δηλαδή η τέχνη να εκμαιεύεις τη σκέψη».
Ο Σωκράτης στον Θεαίτητο, περιγράφει ο ίδιος την τέχνη του: «Στη δική μου μαιευτική τέχνη τα άλλα είναι όπως σε εκείνες τις μαίες, μια διαφορά υπάρχει ότι ξεγεννάει άνδρες και όχι γυναίκες, και ότι επιβλέπει τις ψυχές τους καθώς γεννάνε, όχι τα σώματα.» Για τον Σωκράτη ο άνθρωπος γνωρίζει την αλήθεια, την Ιδέα, και πως η προσπάθεια της φιλοσοφικής σκέψης έγκειται στο να βοηθήσει τον άνθρωπο να την ξαναθυμηθεί, να την επαναφέρει στη μνήμη του. Ο Σωκράτης δεν παρουσιάζεται ως θεματοφύλακας μιας δικής του αλήθειας. Ο ίδιος λέει «είμαι άγονος σε σοφία και ο θεός Απόλλωνας με αναγκάζει να ξεγεννώ, αλλά να γεννώ με εμπόδισε». Έτσι βοηθά τους άλλους να ανακαλύψουν την αλήθεια στους εαυτούς τους. Για να ασκήσει τη μαιευτική, χρειάζεται το διάλογο, δηλαδή να αυτοσχεδιάζει το λόγο του ανάλογα με τα ερεθίσματα που του προσφέρει ο συζητητής. Ο Σωκράτης, επίσης ζητά από τους συνομιλητές του τον ορισμό μιας ηθικής αξίας και σε τακτά διαστήματα αυτοί απαντούν αναφέροντας ένα ιδιαίτερο παράδειγμα:
– Σωκράτης (Σ): Ξέρεις να μου πεις Μένωνα τι είναι η Αρετή;
– Μένωνας (Μ): Σιγά το δύσκολο! Η Αρετή του άντρα έγκειται στην ικανότητά του να ασκεί σωστά μια πολιτική δραστηριότητα, στο να βοηθά τους φίλους και να βλάπτει τους εχθρούς. Η Αρετή της γυναίκας, αντίθετα, συνίσταται στο να ξέρει να διαχειρίζεται το σπίτι και να είναι πιστή στο σύζυγό της. Έπειτα είναι η Αρετή του παιδιού, του γέρου…
Σ: Κοίτα τύχη πρωϊνιάτικα. Μια Αρετή γύρευα και βρήκα ένα σμάρι. Μιας και είπα σμάρι, Μένωνα κατά τη γνώμη σου υπάρχουν πολλοί τύποι μελισσών;
Μ: Πολλοί ασφαλώς και διαφέρουν στο μέγεθος, στην ομορφιά και στο χρώμα. Κι ανάμεσα σε αυτές τις διαφορές, υπάρχει κάτι που να σε κάνει να πεις Α! να μια μέλισσα
Μ: Ναι το γεγονός ότι, ως μέλισσα δεν πολυδιαφέρει από τις άλλες.
Σ: Συνεπώς είσαι ικανός να αναγνωρίσεις μια μέλισσα ανεξάρτητα από τον τύπο στον οποίο ανήκει. Κι αν σε ρωτούσα τι είναι η Καλοσύνη;
Μ: Θα σου απαντούσα να βοηθάς τον πλησίον σου, να δίνεις χρήματα σε ένα φίλο.
Σ: Ενώ αν βοηθήσεις κάποιον που δεν είναι φίλος σου δεν είναι πράξη Καλοσύνης;
Μ: Α, όχι ακόμη κι αν βοηθήσω έναν που δεν είναι φίλος, είναι μια καλή πράξη.
Σ: Κι αν, δίνοντας χρήματα σε ένα φίλο, ήξερες ότι αυτός θα τα χρησιμοποιήσει για να κάνει μια κακή πράξη, θα ήταν και πάλι καλή η πράξη σου;
Μ: Όχι, στην περίπτωση αυτή σαφώς όχι.
Σ: Ας συνοψίσουμε λοιπόν: να δίνεις χρήματα σε ένα φίλο θα μπορούσε να είναι και να μην είναι καλή πράξη, ενώ θα μπορούσε να είναι καλή πράξη να δίνεις χρήματα σε κάποιον που δεν είναι φίλος.
Στο σημείο αυτό ο Μένωνας σαστίζει και ο Σωκράτης συνεχίζει απαθέστατα να του αποδεικνύει ότι όλες οι πιθανές και διανοητές καλές πράξεις έχουν κάτι κοινό και μόνο αυτό η ουσία δηλαδή είναι η Καλοσύνη. Φτάνουμε έτσι στον κόσμο του καθολικού.
Φίλες και φίλοι, ο Σωκράτης διδάσκει χωρίς να φαίνεται πως διδάσκει. Εμπνευσμένος, ίσως, από τη δουλειά της Φαιναρέτης της μητέρας του που ήταν μαμή, ο ίδιος γίνεται ένα είδος μαιευτήρα των πνευμάτων κάνοντας τις κατάλληλες ερωτήσεις, που όπως γνωρίζουμε πάνω τους στηρίχθηκε η επιστήμη της ψυχανάλυσης . Τι, πώς, και γιατί ήταν τα απλά αλλά καταλυτικά ερωτήματα που με τη σειρά τους, μεθοδικά, οδηγούσαν σε άλλα έως ότου να βγει μια καινούργια αλήθεια, ώσπου να φτάσει στα μύχια της ψυχής. Ερωτήματα που σήμερα συστήνουν οι ψυχολόγοι. «Γιατί το λες αυτό;» «Τι εννοείς με τη φράση…;», «Πώς έφτασες σε αυτό το συμπέρασμα;» , και άλλες ανάλογες ερωτήσεις στις οποίες ο συνομιλητής για το Σωκράτη, ο θεραπευόμενος για τον ψυχολόγο, ανασύρει από μέσα του τις απαντήσεις.
Ο «ανεξάντλητος» Σωκράτης , στον οποίο θα αναφερθούμε και στην επόμενη δημοσίευση, «κατέβασε τη φιλοσοφία από τα άστρα στη γη» δηλαδή δεν ασχολήθηκε με τα φυσικά φαινόμενο αλλά το ενδιαφέρον του στράφηκε στον άνθρωπο και στην κοινωνία του. Ο Σωκράτης αναζήτησε την αρχή κάθε ηθικής έννοιας, που δεν επηρεάζεται από ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες ούτε από τη δυνατότητα αντίληψης του κάθε ανθρώπου. Αναζήτησε δηλαδή το απόλυτο απορρίπτοντας το σχετικό, την ουσία της ηθικής κι όχι τα ηθικά φαινόμενα. Ο άνθρωπος που ισχυριζόταν πως το μόνο πράγμα που γνωρίζει ήταν η ίδια του η άγνοια, σημάδεψε οριστικά την πορεία της φιλοσοφίας υποδεικνύοντας πως η λογική σκέψη κι όχι οι αισθήσεις είναι ο μοναδικός οδηγός προς την αλήθεια, προς το καθολικό και το αιώνιο.
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: ΛΟΥΤΣΙΑΝΟ ΝΤΕ ΚΡΕΣΕΝΤΣΟ «Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας», Εναλλακτική Δράση, itsmyway.gr
