Πανελλήνια Ένωση Αποστράτων Πυροσβεστικού Σώματος

Π.Ε.Α.Π.Σ.

Μία φιλόξενη κυψέλη για όλους τους συνταξιούχους του Πυροσβεστικού Σώματος και τις οικογένειές τους.

ΦΑΡΜΑΚΟΣ ΚΑΙ ΑΠΟΔΙΟΠΟΜΠΑΙΟΣ ΤΡΑΓΟΣ, ΟΙ ΚΑΚΟΙ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

04-07-2024, Ω/20:35′

Σχολιάζοντας οι νεότεροι ερμηνευτές τον ρήτορα Λυσία, που στον «κατ΄ Ανδοκίδου ασεβείας» λόγο του, χρησιμοποίησε τη γνωστή έκφραση φαρμακόν αποπέμπειν, σημειώνουν ότι ο φαρμακός – κακούργος, κάθαρμα, αυτός τον οποίον τιμωρούσαν για τον εξαγνισμό της πόλης – είχε προέλθει από το όνομα κάποιου που είχε κλέψει τις ιερές φιάλες του Απόλλωνα, και αφού τον συνέλαβαν οι άνθρωποι του Αχιλλέα, τον λιθοβόλησαν μέχρι θανάτου.

Πρόκειται για μια πανάρχαια αντίληψη, που εμφανίζεται με διάφορες μορφές σε όλους τους πολιτισμούς. Οι Αιγύπτιοι, (από αυτούς προήλθε το εβραϊκό έθιμο), στις ετήσιες τελετές του «μέγιστου καθαρμού), φόρτωναν σε ένα γάιδαρο, όλες τις αμαρτίες της κοινότητας και τον έδιωχναν στην έρημο. Έτσι και οι Εβραίοι, αργότερα στην εβραϊκή τελετουργία (γιομ Κιπούρ) όπως λέγεται, την Ημέρα της Εξιλέωσης, διώχνουν από την πόλη στην έρημο, ένα ταύρο, στον οποίο φόρτωναν ό,τι βάραινε τη συνείδησή τους.

Παρόλο πού δεν έχει γίνει παροιμιώδης όπως ο αποδιοπομπαίος τράγος, το θέμα του φαρμακού έχει προσελκύσει την προσοχή των μελετητών για αρκετό καιρό, ιδιαίτερα επειδή φαίνεται να ξεπροβάλλει, μέσα από τα χρόνια της ακμής του ελληνικού πολιτισμού, o εφιάλτης της ανθρωποθυσίας, και μάλιστα σε μια γιορτή του Απόλλωνα, τα Θαργήλια, μια γιορτή κοινή και χαρακτηριστική των Ιώνων και των Αθηναίων. Οι πιο αλλόκοτες λεπτομέρειες είναι γνωστές από την Κολοφώνα του 6ου αιώνα μέσω των λοιδοριών του Ίππώνακτος του Κολοφωνίου. Άλλες μαρτυρίες έχουμε από τα Άβδηρα, καθώς και από την Αθήνα της κλασικής εποχής. Στην Κολοφώνα, ένα ιδιαίτερα απωθητικό πρόσωπο διαλεγόταν ως φαρμακός. Αφού του έδιναν να φάει, τον μαστίγωναν με κλαδιά συκιάς και κρομμυδόσκιλλας, και τον έβγαζαν έξω από την πόλη. Στα Άβδηρα πληρώνουν κάποιον κακόμοιρο φτωχό για τον εξαγνισμό. Τον ταΐζουν καλά, και την καθορισμένη ημέρα τον πηγαίνουν έξω από την πόλη, γύρω γύρω από τα τείχη της και μετά τον κυνηγούν πέρα από τα σύνορα με πέτρες.

Στην Αθήνα διαλέγονται δύο άσχημα πρόσωπα, στολίζονται με μια αρμαθιά σύκα και διώχνονται ως φαρμακοί. Στη Μασσαλία μια παρόμοια τελετουργία εκτελούνταν όχι κάθε χρόνο, άλλα σε ειδικές ευκαιρίες, όπως για την αποτροπή της πανούκλας. Κάποιος φτωχός άνθρωπος τρεφόταν καλά με δημόσια δαπάνη για ένα χρόνο, και μετά τον στόλιζαν με κλαδιά, τον έντυναν με «ιερά ενδύματα», τον περιέφεραν γύρω από την πόλη και κατόπιν τον έδιωχναν. Σε κάποιο άλλο μέρος, μας λένε, έσπρωχναν έναν νεαρό άντρα από έναν γκρεμό και φώναζαν: «Να γίνεις τα απορρίμματα μας», περίψημα.. Οι Έλληνες ονόμαζαν σαφώς αυτή τη διαδικασία κάθαρσιν (εξαγνισμό). Το άτομο πού διωχνόταν ονομαζόταν περίψημα (απόβλητος) ή απλώς κάθαρμα. Τα Θαργήλια ήταν η γιορτή των πρώτων καρπών στην αρχή τού θερισμού. Φαίνεται ότι η πόλη έπρεπε να «καθαριστεί» αυτή την ημέρα, όπως ένα δοχείο καθαρίζεται για να δεχτεί και να αποθηκεύσει τα καινούρια πλούτη η «ζωή», τον βίον, πού προέρχεται από τη σοδειά. Στη Χαιρώνεια έδιωχναν από τις πόρτες τους έναν δούλο πού προσωποποιούσε την «πείνα», τον Βούλιμον Η λέξη φαρμακός ωστόσο, παρόλο πού προφανώς σχετίζεται με το φάρμακο, το «γιατρικό», το «βότανο», είναι πιο μυστηριώδης. Κι ο «απόβλητος», πού αποπέμπεται και διώχνεται μακριά, γίνεται περιέργως αντιφατικός, αν κοιτάξουμε τούς μύθους πού σωστά έχουν συνδεθεί με την τελετουργία: ο Κόδρος, αν και ντυμένος με ρούχα δούλου, είναι ο πιο ευγενικός βασιλιάς και ο Οιδίπους των Θηβών πρέπει να υποστεί την ίδια φριχτή μεταμόρφωση με την ευκαιρία της πανούκλας: ο λαμπρός βασιλιάς μεταβάλλεται σε απεχθή απόβλητο και διώχνεται για να σωθεί ή πόλη. Η τελετουργία τού φαρμακού αποδεικνύεται ότι είναι ταυτόσημη με την τραγωδία τού βασιλιά. Οι Αινιάνες ( αρχαίο ελληνικό φύλο εγκατεστημένο στην δυτική πλευρά της κοιλάδας του Σπερχειού), συνήθιζαν να διώχνουν έναν ταύρο πέρα από τα σύνορά τους, τραγουδώντας ένα τραγούδι πού τού έλεγε ότι δεν έπρεπε ποτέ να γυρίσει πίσω, ενώ υπάρχει ένας μύθος πώς οι Αινιάνες σκότωσαν με λιθοβολισμό τον βασιλιά τους με αφορμή μια καταστροφική ανομβρία.

Φίλες και φίλοι, ζούμε σε μια εποχή αστάθειας και μεγάλων προβλημάτων, οικονομικών, κοινωνικών, πολιτικών κ.λ.π.. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να επανέλθει η έννοια του αποδιοπομπαίου τράγου, του εξιλαστήριου θύματος, είτε πρόκειται για «μαύρο πρόβατο» μιας οικογένειας, είτε πρόκειται για τον κακό συνάδελφο, για τον κακό μαθητή, είτε πρόκειται για ολόκληρες – αδύναμες ομάδες, που φορτώνονται τα κακώς κείμενα μιας χώρας, με αποτέλεσμα, συχνά βίαιες, εκδηλώσεις ρατσισμού και ξενοφοβίας. Ο αποδιοπομπαίος τράγος, ο φορέας του κακού, αυτός που φταίει για όλα, φορτώνεται το ανάθεμα για οτιδήποτε πηγαίνει στραβά. Εξάλλου ο τράγος, που σχετίζεται με το διάβολο, είναι σύμβολο προβολής της αυτοενοχής σε άλλον, με απώθηση της συνείδησης.

Ο εξοστρακισμός του, θα ανακουφίσει για λίγο την ομάδα ή ακόμα και τη χώρα, έως ότου επανέλθει με κάποιο νέο στοχοποιημένο αποδιοπομπαίο τράγο. Εκτός αν υπάρξει παραδοχή εγγενών προβλημάτων που χρειάζονται λύσεις και γίνει προσωπική ή ομαδική ανάληψη ευθύνης. Οι κακοί γύρω μας, είναι άνθρωποι ή ομάδες οι οποίοι έχουν αναλάβει μια εξαιρετικά σημαντική λειτουργία, αυτήν της διατήρησης της συνοχής μιας ομάδας ή μιας κοινωνίας, με τελικά τραγικές συνέπειες για τους ίδιους. Ας το έχουμε λοιπόν στο μυαλό μας όταν θα γίνουμε ξανά μέρος αυτού του μηχανισμού από οποιαδήποτε θέση.

ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ

ΠΗΓΕΣ: Αμαλία Μεγαπάνου «Πρόσωπα και Άλλα Κύρια Ονόματα», Juan Eduardo Cirlot «το Λεξικό των Συμβόλων», antikleidi, efsyn.gr, citycampus.gr (Δανάη Πετροπούλου). Φωτο: «Τράγος», πίνακας του Γκόγια.

Related Articles

Stay Connected

567ΥποστηρικτέςΚάντε Like

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΑΡΘΡΑ