25-02-2026, Ω/12:00′
Σωκρατικός φιλόσοφος από τα Μέγαρα – μολονότι μερικοί θεωρούσαν ότι καταγόταν από τη Γέλα – που πρέπει να γεννήθηκε στα μέσα του 5ου π.χ και να πέθανε γύρω στα 380. Ήταν ο γηραιότερος μαθητής του Σωκράτη. Νεαρός άρχισε να μελετά φιλοσοφία και εντρύφησε στον Παρμενίδη. Προφανώς ο ερχομός του ελεάτη φιλόσοφου στην Αθήνα το 450 είχε αφήσει καλές αναμνήσεις στους Έλληνες στοχαστές. Αφού γνώρισε το Σωκράτη, προσπάθησε σε όλη του τη ζωή να συμβιβάσει τις διδαχές του διδασκάλου με τις θεωρίες του Παρμενίδη. Οι οπαδοί του ονομάστηκαν μεγαρικοί ή και διαλεκτικοί, γιατί συνήθιζαν να διεκπεραιώνουν τους λόγους τους με ερωτήσεις και διαδοχικές απαντήσεις. όπως πληροφορούμαστε από τον “Φαίδωνα” του Πλάτωνα, ήταν παρών κατά την εκτέλεση της θανατικής ποινής του μεγάλου φιλοσόφου. Μάλιστα, μετά το θάνατο του Σωκράτη, πολλοί μαθητές του μαζί με τον Πλάτωνα κατέφυγαν από την Αθήνα στα Μέγαρα, όπου φιλοξενήθηκαν από τον Ευκλείδη. Ως απόδειξη της μαθητείας του δίπλα στον Σωκράτη παρουσιάζονται κι ορισμένοι σωκρατικοί διάλογοι, που συνέγραψε ο Μεγαρέας φιλόσοφος. Ήταν επίσης συγγραφέας έξι διαλόγων αλλά από το έργο τους έχουν διασωθεί μόνο ασήμαντα αποσπάσματα. Μεταξύ των συνεχιστών της σχολής του ήταν ο Ευβουλίδης ο Μιλήσιος και ο συμπατριώτης του ο Στίλπωνας.
Ως φιλόσοφος ο Ευκλείδης θέλησε να συνδυάσει τη διαλεκτική με την ηθική, συνδέοντας έτσι συχνά την Σωκρατική με την Ελεατική φιλοσοφία. Όμως που εστιάζονταν οι αναζητήσεις του και ποια ακριβώς ήταν τα διδάγματά του; Για τον Ευκλείδη το Όν είναι Ένα και ταυτίζεται με το “Αγαθόν”. Το ”Αγαθόν” αποτελεί το ανώτατο αντικείμενο της φιλοσοφίας του, και το οποίο ταύτισε με το “Εν” των Ελεατών και δίδαξε ότι αυτό αποτελεί τη μόνη πραγματικότητα. Το ανώτατο αυτό “Αγαθόν” ο Ευκλείδης το ονόμασε Φρόνηση, Θεόν, Νούν, Δίκαιον. Επιπλέον, αρνήθηκε την ύπαρξη του αντιθέτου προς αυτό, δηλαδή του Κακού, άποψη που διακρίνεται και στην Πλατωνική φιλοσοφία. Από τον Διογένη τον Λαέρτιο, μαθαίνουμε ότι τα γνωρίσματα που απέδιδε ο Ευκλείδης στο “Αγαθόν” ταυτίζονται με εκείνα που αναγνώρισαν οι Ελεάτες στο Όν. Ειδικότερα, τα γνωρίσματα του “αγαθού” είναι: η αιωνιότητα, το αμετάβλητο, το αγέννητο και το ανόλεθρο. Αυτή η θεώρηση κατεύθυνε τον Ευκλείδη στο συμπέρασμα ότι, οτιδήποτε κινείται, μεταβάλλεται και γενικά υπόκειται σε γένεση και φθορά, στην πραγματικότητα δεν είναι υπαρκτό. οι Μεγαρικοί υπό τον Ευβουλίδη όριζαν ως πραγματικό αυτό , που πραγματοποιείται κάποια στιγμή μέσα στο παρόν. Ως δυνατό όριζαν αυτό που παρουσιάζεται ως υπαρκτό μέσα στο παρόν ή το μέλλον. Το αναγκαίο το ταύτιζαν με αυτό που ισχύει κάθε στιγμή και επομένως δεν θα είναι ποτέ ψεύτικο, ενώ το μη αναγκαίο είναι αυτό που είναι ήδη ή θα γίνει κάποια στιγμή ψευδές.
Από τον Παρμενίδη είχε μάθει πως όλα τα πράγματα του κόσμου τούτου έχουν μια δική τους ενδότερη αξία που λέγεται είναι και ένα σύνολο φαινομένων που λέγεται μη είναι. Όταν παλεύουμε για να επιτύχουμε ένα σκοπό, πρέπει να προσέχουμε ώστε το αντικείμενο των επιθυμιών μας να είναι ακριβώς το είναι και όχι το φαίνεσθαι. Αν κάποιος θέλει να κυβερνήσει ένα κράτος γιατί νιώθει την ανάγκη να βελτιώσει τη ζωή των συμπολιτών του, πλησιάζει το «είναι» της δουλειάς τού κυβερνήτη. Αν όμως κίνητρό του είναι το γόητρο, το προσωπικό κέρδος και οι τιμές τις εξουσίας, τότε πάει να πει πως τον έλκυσε το «φαίνεσθαι» του ρόλου. Στην τελευταία περίπτωση, κατά τον Ευκλείδη, δεν έχει καμία ελπίδα να φτάσει στο Αγαθό.
Από τη στιγμή που ο Σωκράτης είχε πει ότι στη ζωή σημασία έχει η επίτευξη της γνώσης και συνεπώς του Αγαθούμ για τον Ευκλείδη ήταν εύκολο να συμβιβάσει τη σκέψη του δασκάλου με του Παρμενίδη και να καταλήξει ότι το Αγαθό είναι το είναι δηλαδή το Ένα, αιώνιο και αδιαίρετο, ενώ τα υπόλοιπα δεν είναι.
Φίλες και φίλοι, ο Ευκλείδης δίδασκε την Σωκρατική φιλοσοφία με γνώμονα τη λογική. Σύμφωνα με το φιλόσοφο «το καλό είναι ένα και παίρνει πολλά ονόματα. Άλλοτε λέγεται Θεός, άλλοτε νους και τα υπόλοιπα». Επιπροσθέτως, αρνείται την ύπαρξη αυτού που είναι αντίθετο προς το «Αγαθόν». Να προσθέσουμε πως ο Ευβουλίδης, όπως και όλη η σχολή των Μεγάρων, ήταν σε ευθεία αντιπαράθεση με την Αριστοτελική λογική. Είχε πολλούς μαθητές και μεταξύ αυτών τον ρήτορα Δημοσθένη.
Οι σωκρατικοί ασχολήθηκαν με την ηθική παραμέλησαν τη μελέτη της φύσης. Πλέον ο μελέτη στρέφεται στον Άνθρωπο και στα ηθικά του προβλήματα προσδίδοντας στη φιλοσοφία μια πρακτική διάσταση. Ο Σωκράτης υποστήριζε ότι όποιος ξέρει τι είναι το Αγαθό δεν μπορεί να είναι τόσο ανόητος ώστε να μην το επιθυμεί. Θα έπραττε ενάντια στο συμφέρον του. Ο σκοπός της ζωής, συνεπώς, είναι η γνώση του Αγαθού. Οι μεγαρικοί είχαν πιο αφηρημένη ιδέα περί του Αγαθού.
Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα.
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: ΛΟΥΤΣΙΑΝΟ ΝΤΕ ΚΡΕΣΕΝΤΣΟ «Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας», ΑΜΑΛΙΑ ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ «Πρόσωπα και Άλλα Κύρια Ονόματα», Megara.gr
