02-05-2026, Ω/09:40′
«Μια μέρα συνέβη ένα πολύ περίεργο γεγονός. Ήμασταν μια ομάδα φίλοι και επιστρέφαμε στην Αθήνα έπειτα από ένα γεύμα στο σπίτι του Αλκιβιάδη. Μαζί μας ήταν ο Σωκράτης, ο αυλητής Χάριλλος, ο μάντης Ευθύφρονας, ο Κέβης και μερικοί νεαροί Αθηναίοι. Η διάθεση της παρέας ήταν εύθυμη, όπως συμβαίνει συχνά όταν έχεις μόλις πάψει να πίνεις: οι νεαρότεροι τραγουδούσαν εν χορώ και ο Σωκράτης κορόϊδευε τον Ευθύφρονα για την μαντική του τέχνη. Τότε, στα ξαφνικά, βλέπουμε τον δάσκαλό μας να σταματά, να αφαιρείται για μια στιγμή κι έπειτα να αλλάζει δρόμο. Αντί να πάρει την οδό των Ερμογλύφων, όπως θα έπρεπε να κάνει για να βγει στην αγορά, έστριψε στην οδό των Κιβωτοποιών. Στην ερώτηση γιατί άλλαξε κατεύθυνση εκείνος απάντησε πως έτσι τον είχε συμβουλεύσει το δαιμόνιο. Οι νέοι γέλασαν με τη φράση ετούτη και συνέχισαν να κατεβαίνουν την οδό των Ερμογλύφων μαζί με τον αυλητή Χάριλλο, ενώ εμείς οι ηλικιωμένοι, για να μην αφήσουμε το Σωκράτη μόνο του, τον ακολουθήσαμε στην οδό των Κιβωτοποιών. Αυτοί που πήραν το συντομότερο δρόμο, στα εκατό μέτρα, ακριβώς στο ύψος του δικαστηρίου, έπεσαν πάνω σε ένα κοπάδι γουρούνες που έρχονταν από την αντίθετη κατεύθυνση. Το κοπάδι ήταν τόσο πολυάριθμο και πυκνό, ώστε πολλοί από αυτούς αναγκάστηκαν να γυρίσουν πίσω. Ο αυλητής Χάριλλος, αντίθετα, που ήθελε να διασχίσει το κοπάδι, έφτασε στην αγορά με τα πόδια και τα ρούχα καταλασπωμένα».
Ο όρος «δαίμων» εμφανίζεται στην Ελλάδα από την εποχή του Ομήρου με την έννοια του Θεού ή απεσταλμένου του Θεού. Κατά τον Ησίοδο, οι δαίμονες ήταν ψυχές αποθανόντων που δρούσαν ως φύλακες των ανθρώπων. Κατά τον Πλάτωνα, οι δαίμονες είναι κατηγορία όντων ενδιάμεσης φύσης μεταξύ θεών και ανθρώπων. Αναφορές σε δαίμονες υπάρχουν στον Θαλή τον Μιλήσιο, στον Ηράκλειτο, στον Ξενοφάνη και στον Ξενοκράτη.
Ας ακούσουμε, όμως, τι λέει ο ίδιος ο Σωκράτης στην «Απολογία του Σωκράτη» στον Πλάτωνα: «σε μένα λοιπόν αυτό άρχισε να υπάρχει από τότε που ήμουν παιδί, είναι μια φωνή που ακούω, η οποία, όποτε την ακούω, πάντοτε με αποτρέπει από κάτι που πρόκειται να κάνω και ποτέ δεν με προτρέπει σε τίποτα. Αυτή είναι που με εμποδίζει να ασχοληθώ με την πολιτική. Αν είχα αναμιχθεί, θα είχα χαθεί πολύ νωρίτερα, όπως καθένας που εναντιώνεται στα άδικα και στα παράνομα σε μια πόλη που σφύζει από αυτά…).». (Πλούταρχος περί του Σωκράτους δαιμονίου. Το έργο αναφέρεται στην προετοιμασία των Θηβαίων να διώξουν από την περιοχή τους τούς Σπαρτιάτες που κατείχαν την Καδμεία (ακρόπολη του τόπου). Στη διάρκεια αυτής της προετοιμασίας, οι πρωταγωνιστές για να μην κινήσουν υποψίες, πραγματοποιούν φιλοσοφικές συζητήσεις με κύριο θέμα το «Δαιμόνιο του Σωκράτη. Από τα δεκατέσσερα άτομα που συμμετέχουν στο διάλογο, κάποια ίσως να είναι φανταστικά, ας ακούσουμε τον στρατηγό Επαμεινώνδα και τον Τίμαρχο να μιλούν για το δαιμόνιο).
Ο Επαμεινώνδας λέει: Υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες η μη αποδοχή αυτού που δίδεται καλώς είναι πολυτιμότερη και καλύτερη στάση… Με τον εθισμό και τη μελέτη, δίδεται σε κάποιον η δυνατότητα να απαλλαγεί ακόμη και από τα έμφυτα πάθη. Μπορεί κανείς να μετριάσει την αγάπη του για τα πλούτη και τη δόξα, με την αποχή από τα πράγματα που αυτή επιθυμεί. Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην άσκηση και στον σκοπό που αυτή υπηρετεί; Η αποχή από τα πράγματα που επιτρέπονται αποτελεί άσκηση αποχής και για όσα δεν επιτρέπονται. Υπάρχει μια άσκηση δικαιοσύνης απέναντι στην αγάπη του πλούτου και της φιλαργυρίας. Η άσκηση αυτή δεν είναι το μην κλέψει κάποιος τα αγαθά του γείτονα ή να μην προδώσει την πατρίδα του για τα λεφτά (γιατί αυτά τα απαγορεύει ο νόμος), αλλά να απέχει εκουσίως από τα κέρδη που επιτρέπει ο νόμος, οπότε συνηθίζει να απέχει κα από κάθε άδικο και παράνομο εισόδημα.
Ο Τίμαρχος, που πέθανε νέος και τις απόψεις του περιγράφει στον διάλογο ο Σιμμίας, είχε αφηγηθεί ότι, θέλοντας να μάθει ποια δύναμη είχε το Δαιμόνιο του Σωκράτη, κατέβηκε στο άντρο του Τροφώνιου (μαντείου). Όταν ανέβηκε πάλι, μια φωνή του είπε: κάθε ψυχή διαθέτει νου και δεν υπάρχει ψυχή χωρίς λογική και νου. Το τμήμα της ψυχής που θα αναμειχθεί με τη σάρκα και τα πάθη αλλοιώνεται και γίνεται, ακολουθώντας τις ηδονές και τους πόνους, μη λογικό. Άλλες ψυχές βυθίζονται ολόκληρες μέσα στο σώμα και άγονται στη ζωή τους από τα πάθη, άλλες αναμιγνύονται εν μέρει με το σώμα κι αφήνουν έξω από τη σάρκα το καθαρότερο τμήμα τους, που επιπλέει σαν σημαδούρα στην επιφάνεια, ακουμπώντας στο κεφάλι του ανθρώπου. Το τμήμα λοιπόν που μένει βυθισμένο στο σώμα λέγεται ψυχή.Το τμήμα που δεν υπόκειται σε φθορά, οι πολλοί το αποκαλούν νου και νομίζουν ότι βρίσκεται εντός τους. Εκείνοι όμως που έχουν ορθή αντίληψη το αποκαλούν δαίμονα που βρίσκεται εντός τους.
Φίλες και φίλοι, ο Πλάτωνας δέχεται πως κάποιος μπορεί να έχει το φύλακα άγγελό του, ένα καθοδηγητικό πνεύμα δηλαδή, μπορεί να έχει διαίσθηση ή έκτη αίσθηση, ή κριτική συνείδηση, ωστόσο είναι επιφυλακτικός στις μαντικές ικανότητες. Ο ίδιος πιστεύει στην επίσημη θρησκεία, δέχεται πως ο Σωκράτης έχει μια προσωπική σχέση με τον Απόλλωνα (φως), αλλά, και πολύ σωστά κατά τη γνώμη μου, είναι επιφυλακτικός με τους μάντεις. Και πολύ εύστοχα βάζει τον Σωκράτη στην απολογία του να δηλώνει πως το δαιμόνιο του απαγόρευσε τη συμμετοχή του στην πολιτική. Έμμεσα μας λέει πόσο διαφθορά υπήρχε στην αθηναϊκή δημοκρατία. Με αυτό τον τρόπο υπαινίσσεται πως τα πραγματικά αίτια της καταδίκης του δασκάλου του ήταν η αντίθεσή του στον αθηναϊκό δήμο και τις πρακτικές του. Ο Σωκράτης δεν είναι μάντης. Ο Σωκράτης κατηγορήθηκε και καταδικάστηκε σε θάνατο γιατί δεν αναγνώριζε τους θεούς της πόλης και γιατί εισήγαγε στην πόλη «καινά δαιμόνια». Σύμφωνα, όμως, με τον ίδιο το δάσκαλο, «τα δαιμόνιά του» τον αποτρέπουν από την πλάνη. Αυτή που καταδικάζει σε θάνατο τη φωνή της λογικής και της κριτικής σκέψης και κρύβει πίσω από το ανώνυμο «λέγεται» ή «είθισται» παράλογες ή ακόμα και ανίερες πράξεις.
Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα.
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: ΛΟΥΤΣΙΑΝΟ ΝΤΕ ΚΡΕΣΕΝΤΣΟ «Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας», taxydromos.gr (συντάκτης κ. Σιάτρας Δημήτρης).
