05-04-2026, Ω/17:00′

Οι λέξεις δεν φθείρονται μόνο από τον χρόνο, αλλά κυρίως από την ταξική τους χρήση. Όταν αυτό συμβαίνει στον δημόσιο λόγο, οι συνέπειες δεν είναι απλώς γλωσσικές, αλλά βαθιά κοινωνικές και πολιτικές.

Η γλώσσα ουδέποτε υπήρξε ένα αθώο ή ουδέτερο εργαλείο περιγραφής της πραγματικότητας. Αντιθέτως, αποτελεί τον βασικό μηχανισμό με τον οποίο η κυρίαρχη τάξη οργανώνει την εμπειρία, βαφτίζει τα κοινωνικά προβλήματα, μεταθέτει ευθύνες και συγκροτεί τη συλλογική ψευδαίσθηση της «κοινής λογικής».

Όταν οι λέξεις μεταβάλλονται ή διαστέλλονται μέσα στον δημόσιο λόγο, αλλάζει βίαια και ο τρόπος με τον οποίο η κοινωνία κατανοεί τον εαυτό της.

Απονοηματοδότηση, το “όπλο” της κυρίαρχης ιδεολογίας

Στη σύγχρονη μιντιακή βιομηχανία παρατηρείται συστηματικά μια μεθοδευμένη απονοηματοδότηση των λέξεων. Πρόκειται για τη διαδικασία κατά την οποία όροι με σαφές πολιτικό περιεχόμενο χρησιμοποιούνται τόσο αδιάκριτα, ώστε χάνουν την εννοιολογική τους ακρίβεια και διατηρούν μόνο ένα βολικό, συναισθηματικό περίβλημα.

Τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης δεν μεταδίδουν απλώς πληροφορίες· αποτελούν μηχανισμούς ιεράρχησης της πραγματικότητας. ∆εν μας λένε μόνο τι συμβαίνει, αλλά και την αστική γλώσσα με την οποία οφείλουμε να το αντιληφθούμε. Εδώ ακριβώς παρεμβαίνει ο Βαλεντίν  Βολοσίνωφ, αποδεικνύοντας ότι το ιδεολογικό σημείο, η λέξη, δεν είναι ουδέτερο, αλλά η κατεξοχήν αρένα όπου διασταυρώνονται σκληρά κοινωνικά συμφέροντα και ιδεολογικές αντιπαραθέσεις. Η σημασία μιας λέξης παράγεται αυστηρά μέσα στην ταξική της χρήση. Όταν οι λέξεις επαναλαμβάνονται από τα ΜΜΕ με διαφορετικές στοχεύσεις, η απονοηματοδότηση δεν αποτελεί απλώς μια γλωσσική αστοχία, αλλά μια ενεργή διαδικασία ιδεολογικής καθυπόταξης.

Ο αφοπλισμός των διεκδικήσεων της εργατικής τάξης 

Η παραγωγή νοήματος είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τους ιδεολογικούς μηχανισμούς του Κράτους, όπως θεμελίωσε ο Μισέλ Πεσιέ (Michel Pêcheux).

Ο λόγος δεν μεταφέρει ιδέες, αλλά αποτελεί μια υλική πρακτική που αναπαράγει τις σχέσεις εκμετάλλευσης. Η σημασιολογία των λέξεων μεταλλάσσεται εσκεμμένα για να εξυπηρετήσει τις ανάγκες του κεφαλαίου, αφοπλίζοντας τις διεκδικήσεις της εργατικής τάξης.

Αυτό μεταφράζεται καθημερινά σε μια ταξική επιδρομή πάνω στις έννοιες: λέξεις όπως «ανάπτυξη», «εξορθολογισμός», «ασφάλεια» ή «μεταρρύθμιση», αδειάζουν από το πραγματικό τους νόημα. Η «μείωση του μισθολογικού κόστους» βαφτίζεται  «ανάπτυξη», και η καταστολή των εργασιακών δικαιωμάτων ονομάζεται «μεταρρύθμιση».

Μεταφέρουν εξολοκλήρου αστικά πολιτικά πλαίσια για να παρουσιάσουν τις απαιτήσεις του κεφαλαίου ως δήθεν «φυσικές και αναγκαίες».

Τη θεώρηση αυτή συμπληρώνει η κριτική του του Φερούτσιο Ρόσο – Λάντι, ο οποίος απέδειξε πως η γλώσσα λειτουργεί ως αγορά. Μέσα από τη «γλωσσική εργασία», λέξεις και νοήματα παράγονται, νοθεύονται και ανταλλάσσονται ως «γλωσσικό κεφάλαιο». Το σύστημα απαλλοτριώνει τις έννοιες που ανήκουν στην κοινωνική βάση και τις στρέφει εναντίον της, επιβάλλοντας μια γλωσσική αλλοτρίωση απολύτως αντίστοιχη με την αλλοτρίωση της μισθωτής εργασίας.

Ωμή συμβολική κυριαρχία

Η γλώσσα, επομένως, δεν είναι απλό μέσο μεταφοράς της πραγματικότητας, αλλά ο βασικός τρόπος κατασκευής της.

Η Συμβολική Κυριαρχία όπως ανέδειξε ο Pierre Bourdieu, φορείς εξουσίας (ΜΜΕ, πολιτικοί) έχουν την ισχύ να επιβάλλουν ποια νοήματα είναι κοινωνικά αποδεκτά, ασκώντας ωμή συμβολική βία.

Η υποταγή στην εμπορευματοποίηση 

Μέσα από την «Κριτική Ανάλυση Λόγου», ο Norman Fairclough  επιβεβαιώνει ότι ο δημοσιογραφικός λόγος παράγεται σε αυστηρά θεσμικά και ιδεολογικά πλαίσια που εξυπηρετούν το σύστημα. Η γλώσσα υποτάσσεται στην εμπορευματοποίηση.

Η απονοηματοδότηση αναδιατάσσει την κοινωνική αλήθεια υπέρ των κυρίαρχων και τότε οι συνέπειες εις βάρος της λαϊκής πλειοψηφίας, είναι συντριπτικές:

Αν κάθε διαμαρτυρία βαφτίζεται «βία» και κάθε αντίπαλος «ακραίος λαϊκιστής», ο λόγος χάνει την ικανότητά του να περιγράφει, παράγοντας απλώς θόρυβο.

Οι λέξεις μετατρέπονται σε ετικέτες ταξικής και ιδεολογικής στοίχισης. Συρρικνώνουν την κριτική σκέψη και προωθούν τυφλά αντανακλαστικά.

Η συνεχής σύνδεση ευάλωτων ομάδων με λέξεις όπως «απειλή» παγιώνει τον κοινωνικό αποκλεισμό.

Εξισώνοντας τα πάντα μέσα από τη γλωσσική υπερβολή, το σύστημα θολώνει τη γραμμή ανάμεσα στον πραγματικό πόνο (ταξικό, έμφυλο, κοινωνικό) και το επουσιώδες. Αυτό ακυρώνει την ηθική αναγνώριση της αδικίας.

Στην εποχή της ψηφιακής κερδοφορίας, των αλγορίθμων και του clickbait, αυτή η ιστορική φθορά έχει μετατραπεί σε βίαιη, επιταχυνόμενη βιομηχανία.

Η υπεράσπιση της σημασιολογικής ακρίβειας των λέξεων δεν αποτελεί, συνεπώς, κάποια ακαδημαϊκή ή φιλολογική πολυτέλεια, είναι όρος επιβίωσης και ταξικής οργάνωσης. Όταν το αστικό κράτος και τα ΜΜΕ «αδειάζουν» ηθελημένα λέξεις όπως «βία», «ελευθερία» ή «δικαιοσύνη», αδειάζουν μαζί τους και τα όπλα της δικής μας κοινωνικής χειραφέτησης.

Γιάννης Μαντής, Αντιστράτηγος ΠΣ ε.α

Πηγή: socialregard.blogspot.com