11-03-2026, Ω/17:00′
Ο Ισοκράτης, Αθηναίος ρήτορας και φιλόσοφος, γεννήθηκε το 436 π.χ από την Ηδυτώ και τον Θεόδωρο. Ο πατέρας του διατηρούσε μια βιοτεχνία αυλών και του πρόσφερε καλές σπουδές. Παρακολούθησε μαθήματα από τον Πρόδικο τον Κείο, τον Γοργία το Λεοντίνο και τον Τισία τον Συρακούσιο. Επιθυμούσε σφοδρά να αναμειχθεί στην πολιτική, ωστόσο τον απέτρεψε η φυσική του σεμνότητα και η έλλειψη καλής φωνής, οπότε στράφηκε προς την φιλοσοφία. Έχοντας χάσει στον πελοποννησιακό πόλεμο την περιουσία του άνοιξε σχολή στη Χίο, όπου απέκτησε εννέα μαθητές. Αργότερα επέστρεψε στην Αθήνα όπου άνοιξε σχολή και δίδαξε την πολιτική επιστήμη, γράφοντας και ο ίδιος πολιτικούς λόγους. Μαθητές του υπήρξαν οι πιο επιφανείς άνδρες όχι μόνο της Αθήνας αλλά και άλλων πόλεων, όπως ο Έφορος από την Κύμη, ενώ πιο αγαπητός μαθητής του ήταν ο Τιμόθεος, γιος του Κόνωνα. Είχε συζήσει για κάποιο διάστημα με την εταίρα Λαγίσκη, με την οποία απέκτησε μια κόρη που πέθανε δώδεκα χρόνων. Μετά το θάνατο της κόρης του παντρεύτηκε την Πλαθάνη, τη χήρα του ρήτορα Ιππία, η οποία είχε τρία παιδιά. Ο Ισοκράτης υιοθέτησε το ένα τον Αφαρέα, που κάποιοι τον θεωρούσαν δικό του γιο. Πέθανε σε ηλικία ενενήντα οκτώ χρόνων και κηδεύτηκε στην Αθήνα δίπλα στην οικογένειά τουστο λόφο κοντά στο Κυνόσαργες. Το μνήμα του το κοσμούσε στήλη δεκατριών περίπου μέτρων, που στήριζε μια Σειρήνα η οποία τραγουδούσε, ύψους τριών μέτρων, η οποία συμβόλιζε τη γοητεία των λόγων του. Έγραψε και τη δεύτερη επιστολή του προς τον Φίλιππο Β΄ της Μακεδονίας μετά τη νίκη του στη Χαιρώνεια, προσπαθούσε να τον πείσει να κινήσει κατά της Ασίας με ενωμένους τους Έλληνες. Από τους εξήντα λόγους που λέγεται πως έγραψε ως εμάς έφτασαν είκοσι ένας και εννέα επιστολές , που όλα έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες.
Οι σοφιστές του 5ου αι. π.Χ. με τους οποίους γαλουχήθηκε ο Ισοκράτης εκπροσωπούσαν μια άλλη εποχή με διαφορετικά προβλήματα και άλλα ζητούμενα. Τότε αναδυόταν δειλά η δημοκρατία, οι μύθοι έδιναν τη θέση τους στον λόγο και με την καλλιέργεια της ευγλωττίας οι άνθρωποι προσδοκούσαν να συμμετάσχουν ενεργά ως συνειδητοί πολίτες στη λήψη αποφάσεων της πόλης τους. Τον 4ο αι. π.Χ., όταν ο Ισοκράτης αποκρυσταλλώνει τις απόψεις του σε μια παιδαγωγική μέθοδο, η Αθήνα έχει χάσει τη δύναμη και την αίγλη της, η αγάπη για την πατρίδα και το αίσθημα καθήκοντος απέναντί της έχουν υποχωρήσει, και το ατομικό συμφέρον υπερισχύει του συλλογικού· οι ηθικές αξίες έχουν εκπέσει και οι συνεχείς πόλεμοι ανάμεσα στις πόλεις-κράτη κλονίζουν την ενότητα του Ελλήνων, που τώρα δέχονται με χαρά την ηγεμονική μεσολάβηση των Περσών. Οι σοφιστές, που απέτυχαν, τελικά, με τη διδασκαλία τους να μορφώσουν έντιμους και ικανούς πολίτες, αντιμετωπίζονται τώρα αρνητικά και για επιπρόσθετους λόγους: ως επήλυδες και περιπλανώμενοι δεν ανήκουν ούτε νομικά ούτε κοινωνικά στην πόλη στην οποία κατά καιρούς διδάσκουν και δεν ταυτίζουν τις επιδιώξεις τους με την ευημερία και το συμφέρον της· οι γενικές γνώσεις που προσφέρουν, εφόσον αυτές δεν μπορούν να αποκτήσουν εντοπιότητα και να εξειδικευτούν στην αντιμετώπιση των συγκεκριμένων περιστάσεων και των ιδιαίτερων προβλημάτων μιας ορισμένης πόλης, φαντάζουν ως ύποπτη αμφισημία και κενός διανοουμενισμός· τέλος, ο κοσμοπολιτισμός τους επιδεινώνει τα πράγματα. Συνάμα, η διάθεση για ρητορικές αναμετρήσεις προς χάριν των αναμετρήσεων, οι οποίες λειτουργούν ως θέαμα, δεν αρμόζουν στους δύσκολους καιρούς που ακολουθούν.
Ο Ισοκράτης, αντίθετα, θεωρεί πως η κοινωνικοπολιτική χρησιμότητα έχει μεγαλύτερη αξία από την καλλιτεχνική παρουσίαση και οι πρακτικές λύσεις από τους ωραίους λόγους· άλλωστε, είναι Αθηναίος πολίτης, συνδεδεμένος στενά με την πατρίδα του, ανήκει στην ανώτερη τάξη και θέλει να έχει λόγο στην ανασυγκρότηση της γενέθλιας πόλης του και στην επανάκτηση της πρότερης δύναμης και δόξας της. Απέναντι στη σχετικοκρατία, την αμφισημία και τον αμοραλισμό των σοφιστών ο Ισοκράτης αντιτάσσει την άοκνη προσπάθειά του για αναμόρφωση των ηθών, -πιθανή επιρροή των διδαγμάτων του Σωκράτη-, και την πίστη στους νόμους και τους θεσμούς της πόλης, και μάλιστα τους προγονικούς, που εξασφάλιζαν σταθερότητα και διευθετούσαν ομαλά τη σχέση των πολιτών με το κράτος. Έτσι, παρόλο που προέρχεται από τα σπλάχνα της σοφιστικής, επιτίθεται πολλές φορές εναντίον των σοφιστών με δριμύτητα σε πολλά έργα του και για διάφορους λόγους, και δεν παύει στιγμή να διαχωρίζει τον εαυτό του από αυτούς.
Η Ελευθερία, η Αυτάρκεια, η Αυτονοµία, η Ευδαιµονία αποτελούν βασικές έννοιες της αρχαίας ελληνικής πολιτικής σκέψεις οι οποίες δεν θα µπορούσαν απουσιάζουν από την ισοκρατική πολιτική φιλοσοφία. Μια πόλη ή ένας άνθρωπος πρέπει να είναι αυτάρκης και αυτόνοµος, αν θέλει να έχει µερίδιο στη ευδαιµονία. Οι πολίτες στην αρχαία Ελλάδα είχαν τρεις βασικές επιδιώξεις που παράλληλα αποτελούσαν και προϋποθέσεις ύπαρξης της πόλης – κράτους: Αυτές ήταν η ελευθερία, η αυτονοµία και η αυτάρκεια. Οι πολίτες δηλαδή αγωνίζονταν για την ανεξαρτησία τους υπερασπίζοντας την ελευθερία της πόλης, συνέβαλλαν στην διακυβέρνηση µε νόµους, που οι ίδιοι είχαν θεσπίσει για να επιτύχουν την αυτονοµία της και συµµετείχαν στην παραγωγή για να καλύψουν τις ανάγκες τους και να ενισχύσουν την αυτάρκεια της πόλης τους. Η επιβίωση και η εξέλιξη κάθε πόλης – κράτους ήταν άµεσα συνδεδεµένη µε τις τρεις αυτές βασικές επιδιώξεις των πολιτών της.
Φίλες και φίλοι, έχοντας μαθητεύσει ο Ισοκράτης για λίγο και ο Πλάτωνας για μεγάλο διάστημα στον Σωκράτη αποδύονται σε έναν αγώνα για ηθική αναβάπτιση με μέσο την παιδεία που αποσκοπεί στην αρετή, και καταδικάζουν κάθε χρησιμοθηρική πρακτική. Παρότι και ο Ισοκράτης δεν συμμετέχει ενεργά στην πολιτική διαβούλευση, ωστόσο πιστεύει ότι η λύση βρίσκεται μέσα στη δημόσια ζωή και πρόθεσή του είναι όχι να καταργήσει τη δημοκρατία, αλλά να την ανανεώσει με ειρηνικά μέσα. Η κύρια επιδίωξή του είναι η ευδαιμονία της πόλης, που θα επιτευχθεί με τη σύνεση και τη σωφροσύνη, και η αρετή που αποτελεί το υπόβαθρο της επιδίωξης αυτής είναι του κόσμου τούτου· σχετίζεται, δηλαδή, με την κοινωνική ‘δόξα’, έχει βάση της την κοινή εμπειρία και αφορά όλους όσους έχουν την επιθυμία να την αποκτήσουν, αν και η ανώτερη τάξη είναι αυτή που, κατά τη γνώμη του Ισοκράτη, έχει τα προσόντα, για να το επιτύχει. Η αλλαγή που επιδιώκει ο Ισοκράτης είναι επί το αριστοκρατικότερον και, κατά έναν φαινομενικά οξύμωρο τρόπο, κατά το δημοκρατικότερον, καθώς, ενώ στην Αθήνα κατέχουν ιδιαίτερη θέση οι «καλοί κἀγαθοί», ο στόχος αυτός ταυτόχρονα περιλαμβάνει όλους τους Έλληνες σε έναν κοινό αγώνα ενάντια στους βαρβάρους
Τόσο ο Ισοκράτης, όσο και ο Πλάτωνας, θεωρούν τους σοφιστές υπεύθυνους για την παρακμή της πόλης τους. Ο Ισοκράτης είναι πάνω από όλα φιλόσοφος, άνθρωπος σκεπτόμενος. Γνωρίζει πως σοφιστές και λογογράφοι της εποχής του έχουν υποβιβάσει τη ρητορική στην τέχνη της απάτης. Διαφωνεί, εν ολίγοις με τους λαοπλάνους. Γνωρίζει ότι η ρητορική εφόσον δύναται να εξαπατά µέσω της κολακείας πολλές φορές στα πλήθη είναι και τέχνη της αδικίας. Το να εξαπατάς ή να κολακεύεις κάποιον σηµαίνει ότι τον αδικείς, αποκρύπτεις την αλήθεια των πραγµάτων και τον πείθεις για µια κατασκευασµένη αλήθεια: Μίσει τοὺς κολακεύοντας ὥσπερ τοὺς ἐξαπατῶντας· ἀµφότεροι γὰρ πιστευθέντες τοὺς πιστεύσαντας ἀδικοῦσιν. Διαφωνεί με τα αληθοφανή πειστικά είδωλα που κατευθύνουν το κοινό στο σκοπό που θέτει ο ρήτορας.
Κι όσο για τη σύγχρονη πραγματικότητα ας τον ακούσουμε από τα βάθη του χρόνου: «Η Δημοκρατία μας αυτοκαταστρέφεται, διότι κατεχράσθη το δικαίωμα της ελευθερίας και της ισότητας, διότι έμαθε τους πολίτες να θεωρούν την αυθάδεια ως δικαίωμα, την παρανομία ως ελευθερία, την αναίδεια του λόγου ως ισότητα και την αναρχία ως ευδαιμονία»
Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: ΑΜΑΛΙΑ ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ «Πρόσωπα και Άλλα Κύρια Ονόματα», ekivolos.gr, ΣΟΦΙΑ ΖΙΓΚΕΡΙΔΟΥ «Η Πολιτική Φιλοσοφία του Ισοκράτη».
