03-03-2026, Ω/11:10′
Ο Ηράκλειτος γεννήθηκε στην Έφεσο (λίγα χιλιόμετρα βορειότερα από την παραλία του Κουσάντασι). Η χρονολογία γέννησής του είναι αβέβαιη, δεδομένου ότι οι αρχαίοι ιστορικοί δεν έδιναν σημασία σε αυτό, παρά μόνο για τα χρόνια της μεγάλης ωριμότητας που τα ονόμαζαν ακμή. Ο Ηράκλειτος «άκμασε» κατά την 69η Ολυμπιάδα δηλαδή γύρω στο 500π.χ. Παππούς του ήταν ο Κόδρος ο τύραννος των Αθηνών και πατέρας του ο Βλόσωνας. Χάρη στην επιφανή καταγωγή η οικογένειά του διακρινόταν με τον τίτλο του «βασιλέως». Ως πρωτότοκος προοριζόταν να γίνει , όπως συνηθιζόταν στις αριστοκρατικές οικογένειες, προεστός του τόπου. Ο ίδιος, όμως, αποποιήθηκε το προνόμιο σε όφελος του αδερφού του. Εκτός από αριστοκράτης ήταν και διανοούμενος και περιφρονούσε τους αδαείς και τους προληπτικούς. Από αυτά που έφτασαν ως τις μέρες μας έχουμε μία εικόνα για τη φιλοσοφία του: «Πολλοί είναι σκάρτοι, λίγοι αξίζουν». «Οι πολλοί κοιτάζουν να κορεστούν σαν τα κτήνη». «Οι άνθρωποι είναι ανίκανοι να καταλάβουν το λόγο, και πριν τον ακούσουν και αφού τον ακούσουν, και δεν αντιλαμβάνονται τι πράττουν όσο είναι ξυπνητοί, ακριβώς όπως ξεχνούν τι έχουν έχουν κάνει όσο κοιμούνταν». Καυχιόταν πως δάσκαλός του ήταν ο εαυτός του. Όταν αρνήθηκε το κληρονομικό δικαίωμα διακυβέρνησης της πόλης προς όφελος του αδερφού του, πήγε να παίξει ζάρια με μικρά παιδιά στο ναό της Αρτέμιδας.
Στις παρατηρήσεις των συμπολιτών του για τη συμπεριφορά του απάντησε: «Τι ξαφνιάζεστε καθάρματα; Μήπως δεν είναι καλύτερο να παίζω με παιδιά παρά να συμμετέχω μαζί σας στη διακυβέρνηση τούτης της πόλης;» Ακόμα και μες στην υπεροπτική επίγνωση της αξία του, δεν είχε καμιά φιλοδοξία εξουσίας. Ακόμα κι όταν τον κάλεσε ο Δαρείος, ο οποίος ήθελε να περιστοιχίζεται από διανοούμενους, με μια μακροσκελή επιστολή όπου του έταζε πως θα τον έντυνε στο χρυσάφι, ο Ηράκλειτος αρνήθηκε λέγοντας πως ο νους του «απέφευγε την αυθάδη και ακόρεστη φιλοδοξία που γεννά το φθόνο». Κι όταν η Έφεσσος υπέστη μακρά πολιορκία από τους Πέρσες και οι κάτοικοι έτρωγαν σαν να ήταν ανεξάντλητα τα τρόφιμα, ο Ηράκλειτος βουβός, πήρε κριθάλευρο, το ανακάτεψε με νερό και το έφαγε για να τους δείξει πως ήταν αναγκαία η λιτότητα. Και πράγματι αφού όλοι ακολούθησαν τη συμβουλή του, οι Πέρσες αποθαρρύνθηκαν οριστικά.
Ήταν ορθολογιστής. «Τον κόσμο» έλεγε, «δεν τον έφτιαξε κανένας θεός». (Να απευθύνεις προσευχές στα αγάλματα των θεών είναι σαν να προσπαθείς να συζητήσεις με τα σπίτια αντί με τους ανθρώπους που τα κατοικούν). Και για όσους για να εξαγνιστούν θυσίαζαν ζώα έλεγε «αυτοί εξαγνίζονται με το χυμένο αίμα μιαίνοντας τον εαυτό τους με άλλο αίμα, σαν να ήθελαν λερωμένοι με λάσπη, να ξαναπλυθούν με λάσπη». Για τον Ηράκλειτο «ο ωραιότερος κόσμος είναι ένας σωρός απορρίματα χυμένα στην τύχη» ή «η ζωή είναι ένα παιδί που παίζει και μετακινεί τα πιόνια στη σκακιέρα». Η πραγματικότητα, γι΄ αυτόν, είναι μια ακατάπαυστη ροή και μεταμόρφωση των πραγμάτων. «Τα πάντα ρει». Ο κόσμος υπάρχει επειδή μεταβάλλεται. «Δεν είναι δυνατόν να βραχείς δυο φορές στο ίδιο ποτάμι». Σύμβολο αυτής της διαρκούς μεταμόρφωσης είναι η φωτιά που ο Ηράκλειτος την υψώνει σε πρωταρχικό στοιχείο. «Όλα τα πράγματα ανταλλάσσονται με τη φωτιά, έτσι όπως τα εμπορεύματα ανταλλάσσονται με το χρυσάφι και όπως το χρυσάφι ανταλλάσσεται με τα εμπορεύματα».
Ο ύψιστος ηθικός φιλόσοφος, που με την περίφημη ρήση του “Ήθος ανθρώπω δαίμων” θέτει για πρώτη φορά τον άνθρωπο στο επίκεντρο. Μας υπενθυμίζει τη μεταγενέστερη ρήση του Πρωταγόρα ‘’Πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος’ τονίζοντας παράλληλα τον αγώνα που έχει το χρέος να καταβάλει ο ίδιος ο άνθρωπος, προκειμένου να ανταποκριθεί στο συμπαντικό κάλεσμα, στο συμπαντικό λόγο που είναι συνάμα και ο τελικός σκοπός του άριστου. Το ήθος, η περίφημη ηθική προσωπική στάση στην ηρακλειτική φιλοσοφία δεν καθορίζει ως άλλος πρότερος θεός την πορεία της ζωής και δεν προδιαγράφει τη ζωή του άριστου ή μη. Με άλλα λόγια το άτομο δεν καθορίζει το πεπρωμένο ή τη μοίρα του. Το θείο προϋπάρχει και ενυπάρχει στην ανθρώπινη ζωή και στο είναι του ανθρώπου, που δεν περιορίζεται στο χαρακτήρα του, είναι ένα θεϊκό ή θείο είναι. Από την άλλη σε καμία περίπτωση δε θεοποιεί τον άνθρωπο. Ας αναλογισθούμε ότι ο Δαίμων υπαγορεύει στον άνθρωπο το θείο μερίδιο που κατέχει στο συμπαντικό γίγνεσθαι. Συνδετικός κρίκος του άριστου ανθρώπου με το συμπαντικό λόγο είναι η ορθή σκέψη, η σωστή στάση ζωής και ακριβέστερα η φρόνηση. Το ήθος και ο λόγος δεν αλληλεξαρτώνται, ούτε αλληλουποτάσσονται, απλώς έχουν ως σημείο εκκίνησης το συμπαντικό, το κέντρο της συμπαντικής ψυχής. Το οντολογικό δέον πάνω στο οποίο ερείδεται η ηθική φιλοσοφία του σκοτεινού φιλοσόφου, προϋποθέτει ότι το είναι και αυτό που συμβαίνει δεν αντιτάσσονται στην ελευθερία του ατόμου. Αλλά ας μη λησμονούμε παράλληλα ότι σε καμία περίπτωση η ικανοποίηση όλων των ιδιωτικών προσωπικών αναγκών δε σχετίζεται ή μάλλον δεν ταυτίζεται με το συμπαντικό καλό. Ακολουθώντας τον αποσπασματικό λόγο του Ηράκλειτου οδηγούμαστε όλο και πιο κοντά στην αρχική μας διαπίστωση ότι ο φιλόσοφος δε διδάσκει ηθική αλλά ότι ο ίδιος του ο Λόγος διέπεται αβίαστα από ηθικές συνιστώσες. Τουτέστιν ο ίδιος ο Λόγος ποιεί ήθος.
Διαφωνούσε με τον Όμηρο που είχε αναφωνήσει «να πεθάνει η Διχόνοια μεταξύ ανθρώπων και θεών. Για τον Ηράκλειτο, αν δεν υπήρχε πάλη, η γη θα ήταν ένας ερημικός και φρικαλέος τόπος θανάτου. «Δεν είναι τάχα η αρρώστια που κάνει ευχάριστη την υγεία; Δεν είναι η πείνα που δικαιολογεί τον κορεσμό και ο κάματος που κάνει γλυκιά την ανάπαυση;»
Φίλες και φίλοι, η ουσία της φιλοσοφίας του καλύτερα, κατά την γνώμη μου μελαγχολικού – όπως τον αποκάλεσε ο Θεόφραστος – παρά σκοτεινού, όπως του αποδόθηκε, είναι η πάλη των αντιθέτων. Φαντάστηκε τον κόσμο σαν ένα γιγάντιο πεδίο μάχης όπου συγκρούονται ισάξιες δυνάμεις. Η πάλη είναι ο κανόνας της ζωής,. «Η ωραιότερη αρμονία σχηματίζεται από τα αντίθετα, και όλα τα πράγματα γίνονται σύμφωνα με τη διχόνοια. «Ο πόλεμος είναι ο πατέρας όλων των πραγμάτων». Ο φιλόσοφος δεν μιλά για τον πόλεμο ανάμεσα στα κράτη, αλλά για τον πόλεμο των ισόρροπων δυνάμεων στο σύμπαν, στις κοινωνίες και στον εαυτό μας τον ίδιο. Μέσα από τις αντιθέσεις επέρχεται η αλλαγή και μόνο μέσα από την πάλη των αντιθέσεων επέρχεται η αρμονία. Κι όσο για το Λόγο, ο φιλόσοφος τον θεωρούσε φυσικό νόμο που ρύθμιζε την πάλη μεταξύ των στοιχείων. Ο λόγος είναι σκέψη και γλώσσα ενάντια στην αφέλεια και στην άγνοια. Διδάσκει τους ανθρώπους να ξέρουν να ακούν, να ξέρουν να μιλούν και να πράττουν. Ας φανταστούμε ένα κόσμο με αυτές τις αρετές.
Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα!
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: ΛΟΥΤΣΙΑΝΟ ΝΤΕ ΚΡΕΣΕΝΤΣΟ «Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας», ΑΜΑΛΙΑ ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ «Πρόσωπα και Άλλα Κύρια Ονόματα», Περιοδικό Φιλοσοφείν (Ιούνιος 2020)
