08-12-2025, Ω/ 07:30΄
Γεννήθηκε το 500 στις Κλαζομενές και ήταν γιος του Ηγησίβουλου. Η οικογένειά του ήταν πολύ πλούσια και ισχυρή, ο ίδιος όμως προτίμησε να ασχοληθεί με τη μελέτη κι εγκατέλειψε σύντομα τα δικαιώματά του από την περιουσία του, την οποία μοίρασε σε συγγενείς. Όταν εκείνοι τον κατηγόρησαν ότι την παραμελούσε, εκείνος απάντησε: “Γιατί λοιπόν δεν τη φροντίζετε;”. …Όταν κάποιος τον ρώτησε: “Δεν έχεις καμία έγνοια για την πατρίδα σου;” Εκείνος απάντησε: “Με απασχολεί πολύ η πατρίδα μου”, και έδειξε τον ουρανό. Σε μια άλλη διήγηση, επέστρεψε στο σπίτι του από ένα ταξίδι και βρήκε το σπίτι και την περιουσία του κατεστραμμένα και τα άφησε, λέγοντας: “Αν αυτό δεν είχε καταστραφεί, θα είχα καταστραφεί”, καθώς θεωρούσε την προσκόλληση στα υλικά αγαθά επιζήμια για την αναζήτηση της σοφίας. Ένιωθε ευτυχισμένος μόνο όταν μπορούσε να κάθεται ολομόναχος και να παρατηρεί τα άστρα στην κορυφή του όρους Μίμαντος.
Οι αστρονομικές του γνώσεις τον έκαναν πολύ σύντομα διάσημο. Έλεγαν πως είχε μάθει τα μυστικά του σύμπαντος από τα απόκρυφα βιβλία των Αιγυπτίων ιερέων. Του αποδόθηκαν πολλές προβλέψεις: μι ηλιακή έκλειψη, ένας σεισμός (χάρη στην κίνηση της λάσπης που είχε εναποτεθεί σε ένα πηγάδι), η κατάρρευση ενός σπιτιού, ακόμα και πτώση ενός μετεωρίτη στους Αιγός ποταμούς. Στην αρχαία Ελλάδα όποιος ήταν ικανός να προβλέψει ένα φυσικό γεγονός απολάμβανε απεριόριστη αξιοπιστία. Τον Αναξαγόρα τον παρουσίαζαν ως «αυτόν που είχε προβλέψει την πτώση μιας πέτρας από τον ουρανό». Μια μέρα, εθεάθη στους Ολυμπιακούς Αγώνες με το κεφάλι σκεπασμένο με δερμάτινο μανδύα, σαν να επρόκειτο να βρέξει, και μετά από λίγο, παρόλο που επικρατούσε αιθρία, έπεσε μια τρομερή νεροποντή. Είκοσι χρόνων μετακόμισε στην Αθήνα όπου ίδρυσε μια σχολή φιλοσοφίας. Είχε μαθητές τον Ευρυπίδη και τον Αρχέλαο. Κατά μία εκδοχή στην Αθήνα τον κάλεσε ο Ξάνθιππος, πατέρας του Περικλή, για να μορφώσει το γιο του, ενώ άλλοι ισχυρίζονταν πως ήταν πέρσης στρατιώτης που ήρθε στην Ελλάδα με τα στρατεύματα του Ξέρξη. Αυτό, ίσως δικαιολογεί την κατηγορία περί «μηδισμού» που τριάντα χρόνια αργότερα του απηύθυναν οι εχθροί του Περικλή. Στην πραγματικότητα ήταν ένοχος μόνο γιατί ήταν φίλος του Περικλή. Τον κατηγόρησαν, όπως όλους όσους ήθελαν να καταδικάσουν, ως φίλο τον Περσών και για ασέβεια. Καταδικάστηκε σε θάνατο για λίγες μόνο ψήφους. Οι ιστορικοί, παρόλο που υπάρχουν πολλές διαφορετικές εκδοχές, λένε πως ο Περικλής, αναγκάστηκε να δωροδοκήσει τους φύλακες για να προλάβει να δραπετεύσει πριν αναγνωστεί η απόφαση. Η εξορία ήταν σκληρή, αλλά ο Αναξαγόρας δεν άφηνε να φανεί. Σε όποιον του θύμιζε πως είχε στερηθεί τους Αθηναίους ,απαντούσε «Δεν τους στερήθηκε εγώ, αυτοί στερήθηκαν εμένα». Και σε όσους τον λυπούνταν επειδή θα πέθαινε στην ξενιτιά αντέτασσε ότι «απ΄ όπου κι αν κατεβεί κανείς, ο δρόμος για τον Άδη είναι ο ίδιος». Στο μεταξύ το έργο του «Περί φύσεως» κυκλοφορούσε με άκρα μυστικότητα μεταξύ των διανοούμενων. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, «διαβαζόταν κρυφά και το καταλάβαιναν λίγοι, που με τη σειρά τους το έδειχναν μόνο στους έμπιστους φίλους τους».
Ο περήφανος, ωστόσο, φιλόσοφος δεν άντεξε την ταπείνωση της καταδίκης του. Πέθανε στη Λάμψακο από ασιτία. Ξάπλωσε σε ένα κρεβάτι και σκέπασε το πρόσωπό του με πέπλο. Στους άρχοντες της Λαμψάκου που τον ρώτησαν «πώς θέλεις να θυμάται ο κόσμος το θάνατό σου» απάντησε: «Καθιερώστε μια μέρα διακοπές για τα παιδιά».
Το φιλοσοφικό του σύστημα υποστηρίζει ότι όλα τα πράγματα στο σύμπαν μοιράζονται την ίδια ουσία. Εφόσον τίποτα δεν μπορεί να προέλθει από το τίποτα, όλα όσα υπάρχουν πρέπει να προέλθουν από κάτι και αυτό το “κάτι” ήταν αρχικά μια ενιαία μάζα που διαχωρίστηκε και οργανώθηκε από τον Νου. Πίστευε ότι ο Νους είναι παντογνώστης, παντοδύναμος και αιώνιος, (η αρχή των πάντων, ως τακτοποιητής της ήδη υπάρχουσας -εν αταξία- ύλης).Ως εκ τούτου, ο Αναξαγόρας ισχυρίζεται: “Σε όλα, υπάρχει ένα μέρος των πάντων”. Θεωρούσε, επίσης, ως πηγή της γνώσης την εμπειρία και τη συσσώρευσή της στη μνήμη. Υποστήριξε πως ο Ήλιος στέλνει το φως του στη Σελήνη, που είναι μια ψυχρή μάζα. Οι άνεμοι παράγονται από την αραίωση του αέρα που θερμαίνεται από τον Ήλιο. Πίστευε πως οι πρώτοι άνθρωποι γεννήθηκαν από το νερό.
Φίλες και φίλοι, η ζωή του Αναξαγόρα θεωρείται σαν τέλειο υπόδειγμα θεωρητικού βίου και ο ίδιος σαν πρότυπο σοφού άνδρα, αφιερωμένου ολόψυχα στη μελέτη και την έρευνα για την αλήθεια. Ο Αναξαγόρας θεώρησε το πνεύμα εντός του κόσμου και εντός του ανθρώπου. Εκτός από την επιστημονική του γνώση που προήλθε από ενδελεχή μελέτη και παρατήρηση, στη φιλοσοφία του επισήμανε πως μόνο ο άνθρωπος μετέχει του πνεύματος. Οι άνθρωποι δεν διαθέτουν τις φυσικές δυνάμεις των ζώων, που είναι το μοναδικό τους όπλο για να επιβιώσουν, αλλά ἡ ανθρώπινη ευφυΐα και τέχνη αντιστάθμισαν με το παραπάνω αυτό το μειονέκτημα και κατέστησαν τον άνθρωπο ικανά να δαμάσει τα ζώα.
Ο Αναξαγόρας εκπροσώπησε τις ορθολογικές ζυμώσεις που χαρακτήρισαν την αθηναϊκή κοινωνία του πέμπτου αιώνα. Οι φιλόσοφοι και οι πνευματικοί άνθρωποι εκείνης της περιόδου ήθελαν να ερμηνεύσουν τον κόσμο χρησιμοποιώντας αποκλειστικά τις δυνάμεις του νου και όχι τους θεούς. Αυτή ακριβώς η θέση, έγινε πολύ σύντομα, όπως γνωρίζουμε, όπλο στα χέρια της αντίδρασης.
Κι επειδή στις μέρες μας, πολλοί «επενδύουν» στη ζωώδη φύση του ανθρώπου, να θυμίσουμε πως μόνο ο άνθρωπος, έναντι των ζώων, διαθέτει εκείνη την πνευματική ικανότητα, να δημιουργήσει Παρθενώνες, με την προϋπόθεση πως εργάζεται συνειδητά για να αναπτύξει την ανώτερη φύση του.
Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα.
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: ΑΜΑΛΙΑ ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ «Πρόσωπα και Άλλα Κύρια Ονόματα», ΛΟΥΤΣΙΑΝΟ ΝΤΕ ΚΡΕΣΕΝΤΣΟ «Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας», World History Encyclopedia.
