05-11-2025, Ω/ 18:30′
«Μη φοβάσαι τους θεούς. Μη φοβάσαι το θάνατο. Μάθε ότι η ηδονή είναι στη διάθεση όλων. Μάθε ότι ο πόνος, όταν διαρκεί, είναι υποφερτός, κι όταν είναι δυνατός, κρατά λίγο. Και να θυμάσαι ότι ο σοφός είναι ευτυχισμένος ακόμη και μες τα βασανιστήρια».
Για τον Επίκουρο και τη Σχολή του η φιλοσοφία υπηρετεί τη ζωή κι έχει μοναδικό σκοπό, να φέρει τη γαλήνη και την ευτυχία. Ο άνθρωπος, για το φιλόσοφο, είναι γέννημα της φύσης, προικισμένο να υψωθεί σε προσωπικότητα και να γίνει χαρά του εαυτού του και των άλλων που ζουν μαζί του. Για να γίνει αυτό πρέπει να γλιτώσει από το αιώνιο μαρτύριο, από τις μικρές και μεγάλες ταραχές, που ενοχλούν την ομαλή λειτουργία της ουσίας του και κάνουν φαρμάκι το ζωϊκό χυμό μέσα του. Αυτό πρέπει να το επιδιώξει με όλα τα μέσα, με την επιστήμη του, τη φυσιολογία ιδιαίτερα, με το διαφωτισμό πάνω στα ουράνια και τα επίγεια, με τη δύναμη της ψυχής του. Όταν λείψουν τα εμπόδια, οι σωματικοί πόνοι από αρρώστιες ή από τη στέρηση, ταραχές ψυχικές, ιδιαίτερα ο φόβος των θεών και του θανάτου, το μαρτύριο από τη φιλοδοξία, η ψυχή γαληνεύει και ο άνθρωπος φτάνει στην «αταραξία». Όταν παραμεριστούν αυτά τα εμπόδια αναβλύζει από τη βαθύτερη ουσία του ανθρώπου η καλή διάθεση, η δημιουργικότητα, κι αυτό του δίνει την ευκαιρία να αξιοποιήσει τον άφθονο πλούτο που έχει μέσα του. Το βασικό αυτό για την ανθρώπινη ζωή, για την ευτυχία, την καλή διάθεση, την ευεξία, την ευθυμία ή ευεστώ, όπως την έλεγε ο Δημόκριτος, ο Επίκουρος την ονόμασε ηδονή , λέξη παρεξηγήσιμη. (Η λέξη ηδονή προβάλλει πρώτη φορά στον ποιητή Σιμωνίδη. Ο Όμηρος έχει μονάχα το ρήμα ήδομαι και το ουσιαστικό ήδος. Ηδονή λέγοντας εννοούν και τονίζουν περισσότερο την σαρκική απόλαυση). Για τον Επίκουρο η απόλυτη γαλήνη είναι το ύψιστο αγαθό. Η ηδονή για το φιλόσοφο, είναι βασική βιολογική αρχή, προσαρμοσμένη στη φύση μας, συγγενική και σύμφυτη «οικείον» την ονομάζει ενώ το άλγος, ξένο, «αλλότριο».
Πίστευε, επίσης, πως ο άνθρωπος σαν παιδί της γης, για τις σχέσεις του με τον έξω κόσμο και τους συνανθρώπους του έχει μέτρο και κανόνα τις αισθήσεις του. Αυτές τον πληροφορούν για το ωφέλιμο και το βλαβερό για τη ζωή του. Η αίσθηση είναι πολύτιμος ρυθμιστής της οργανικής λειτουργίας και το σώμα που στεγάζει τα αισθητήρια, ιερό και αδελφικό με την ψυχή, αναγνωρίζοντας έτσι το δικαίωμα της αισθησιακής ηδονής. «Όταν λέμε ότι η ηδονή είναι ο σκοπός της ζωής, δεν εννοούμε τις ηδονές των ασώτων και τις αισθησιακές ηδονές, όπως νομίζουν κάποιοι που αγνοούν, διαφωνούν ή παρερμηνεύουν τις απόψεις μας. Εννοούμε την απουσία πόνου και ψυχικής ταραχής». Και συνεχίζει: «Ουδεμία ηδονή καθ΄ ευατό κακόν. Αλλά τα τινών ηδονών ποιητικά πολλαπλασίους επιφέρει τας οχλήσεις των ηδονών».
Εστίασε, επίσης, στην εξαφάνιση των φόβων. Κυρίως για το φόβο του θανάτου τον τρομακτικότερο όλων. Και βέβαια για το φόβο της αρρώστιας και τους φαρμακερούς πόνους που γνώριζε ο ίδιος από προσωπική πείρα. «Ο θάνατος δεν είναι τίποτα για μας – στο βαθμό που όσο υπάρχουμε δεν είναι παρών. Κι όταν πάλι είναι παρών, τότε εμείς δεν υπάρχουμε». «Σε προειδοποιώ θάνατε, που οπλίστηκα για κάθε σου παγίδα, η στιγμή όταν έρθει, φτύνοντας τη ζωή κι όσους σφίγγονται επάνω της θε να φύγω τραγουδώντας παιάνα για τις μέρες που έχω ζήσει».
Ο Επίκουρος τα βάζει με τους ποιητές, ακόμα και με τον Όμηρο. Δικαιολογημένα, γιατί στην εποχή του( και συνήθως σε όλες τις εποχές) δεν είναι «στρατευμένοι», δεν παίρνουν μέρος στον αγώνα για διαφωτισμό. Οι καλλιτέχνες δεν εργάζονται για να φέρουν τη γαλήνη στον ταραγμένο άνθρωπο της εποχής, να τον γλυτώσουν από τους πολύμορφους φόβους του. Λόγιοι περιπλανήθηκαν σε βασιλικές αυλές, κολάκεψαν Φίλιππο και Αλέξανδρο, καθώς και τους διαδόχους. Μπρος στα μάτια του βραβεύτηκε σε δημόσιο διαγωνισμό ένας Ερμοκλής για τον παιάνα που έγραψε για να υμνήσει σαν θεούς το Δημήτριο και τη γυναίκα του Λάνασσα.
Κι ο έρωτας για τον Επίκουρο είναι μια φυσική δυνατή ορμή και σαν τέτοια πρέπει να ικανοποιηθεί μέσα στα όρια της λογικής και της φρονιμάδας. Διαφορετικά καταντάει πάθος, κι όπως τα άλλα πάθη, ο θυμός, η πλεονεξία, η φιλοδοξία, οι δεισιδαιμονίες ταράζει με τις παραφορές και τις τρικυμίες του τη γαλήνη, που είναι βασική προϋπόθεση για την ευδαιμονία. Κι όσο για τις σκιές που θόλωσαν το νου των ανθρώπων της εποχής του, σκορπίζουν μόνο από το φως της επιστήμης. Επιστήμη για τον Επίκουρο είναι η ιωνική φυσική όπως μορφώθηκε από τα παλιά χρόνια και εμπλουτίστηκε με τον Δημόκριτο. Όταν «φυσιολογεί», και λέει πως από τον συνδυασμό των ατόμων μέσα στο κενό σχηματίστηκε ο κόσμος, πώς έγινε η γη, στεριές και θάλασσες, πώς πρόβαλαν και κινούνται ήλιος, φεγγάρι.
Φίλες και φίλοι, πολλά έχουν γραφτεί, ειπωθεί, ερμηνευτεί για τον μεγάλο διδάσκαλο. Συχνά με ατέλειωτες αντιλογίες ειδικά για την ψυχική γαλήνη που πρέσβευε και τις αισθησιακές απολαύσεις. Η επικούρεια φιλοσοφία για την «καταστηματική ηδονή» όπως την ονομάζει είναι μπρος στα μάτια του ανθρώπου. Για να την προσεγγίσει , ωστόσο, θα πρέπει να βγάλει από το νου του προλήψεις κι αυταπάτες. Για να φτάσουμε εκείνο που ορίζει η ανθρώπινη φύση, στην ευγένεια της ψυχής και το υψηλό φρόνημα είναι ανάγκη πρώτα να γαληνέψουμε παραμερίζονται κάθε τι που μας ενοχλεί, ανάγκες υλικές, ανθρώπους που μας κάνουν κακό, στρεβλές ιδέες, τις άπειρες μικρότητες που πολιορκούν τη ζωή μας. Να εκτιμάμε όσα έχουμε. Κι όπως λέει ο Επίκουρος: «Η σάρκα φωνάζει να μην πεινά, να μην διψά και να μην κρυώνει. Γιατί όποιος έχει αυτά τα αγαθά και ελπίζει να τα διατηρήσει, μπορεί να ανταγωνιστεί το Δία στην ευδαιμονία». Ο Επίκουρος στέκει ο ίδιος ολόρθος – και το προτείνει σαν στάση ζωής στους συνανθρώπους του – μπροστά στις απειλές και τον τρόμο των θεών. Υποστήριζε, επίσης, πως η σοφία δεν μπορούσε να ριζώσει σε κάθε άνθρωπο όπως και σε κάθε έθνος.
Φίλες και φίλοι, εσείς τι πιστεύετε; Αξίζει να δαμάσει ο άνθρωπος τα πάθη του; Πόσο σημαντικό είναι για τον ίδιο και για την ανθρωπότητα να κυριαρχήσει στον εαυτό του; Είναι, άραγε, η πνευματική ηδονή, ανώτερη όλων;
Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα.
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ «Επίκουρος, η Αληθινή Όψη του Αρχαίου Κόσμου», ΛΟΥΤΣΙΑΝΟ ΝΤΕ ΚΡΕΣΕΝΤΣΟ «Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας».
