21-10-2024, Ω/22:55′

Η λέξη αλέκτωρ (κόκορας) εμφανίζεται από την αρχαιότητα ως ποιητικός τύπος του ουσ. ἀλεκτρύων. Η λέξη αυτή όπως και ο ἀλέκτορας προέρχεται από το ρήμα ἀλέγω -ἀλέξω, που σημαίνει διώχνω, απομακρύνω, αποκρούω. Ερμηνευτικά η λ. ἀλέκτορας – ἀλέκτωρ  είναι αυτός που απομακρύνει (εννοείται το σκοτάδι), και φέρνει την αυγή. Ο ήλιος λέγεται και Ἠλέκτορας (λέξεις εμφανώς όμοια δομημένες).  Αυτός λοιπόν είναι ο λαϊκός «ὀρθροβόας» – κόκορας των αρχαίων που φωνάζει την αυγή και μας ξυπνάει σηκώνοντάς μας από το λέκτρο (δηλ. το κρεβάτι). Ο Ησύχιος τη λέξη ἄλεκτρος ερμηνεύει ως ακοίμητος. Επίσης από τον Ησύχιο μαθαίνουμε και τις σχετικές λέξεις, κοτέει = οργίζεται, αλλά και κοτεῖν = διεχθραίνειν, χαλεπαίνειν, κοτίκας = ἀλέκτωρ και κότινος = αγριελιά από την οποία γινόταν το στεφάνι νίκης στους Ολυμπιακούς Αγώνες. Το στεφάνι αυτό δίνονταν σ’ αυτούς που κοτούσαν – τολμούσαν να αγωνιστούν επιδιώκοντας τη νίκη. Στα μεσαιωνικά Ελληνικά απαντάει και ως κότος (ο) θηλ. η κότα*. Ο ηλέκτορας – Ἠλέκτωρ βεβαίως σημαίνει φωτεινός, όπως και το θηλ. όνομα Ἠλέκτρα σημαίνει φωτεινή – λαμπερή.

Στην Ελληνική Μυθολογία ζούσε κάποτε ένας νέος που λεγόταν Αλεκτρυών. Ήταν στρατιώτης του Άρη, του θεού του πολέμου, έπινε μαζί με τον θεό, έπαιρνε μέρος στα γλέντια και συμμετείχε στις ερωτικές του περιπέτειες.

Όποτε ο Άρης πήγαινε στην Αφροδίτη για να διαπράξει μοιχεία, έπαιρνε μαζί του και τον  Αλεκτρύονα. Επειδή, λοιπόν, ο Άρης υποψιαζόταν ιδιαίτερα τον Ήλιο, μήπως τους δει από ψηλά και το πει στον Ήφαιστο, τον νόμιμο σύζυγο της Αφροδίτης, άφηνε πάντα έξω από την πόρτα τον νεαρό για να τον προειδοποιεί πότε ανατέλλει ο Ήλιος.

Κάποια φορά όμως ο Αλεκτρυών αποκοιμήθηκε και πρόδωσε άθελά του το πόστο του, κι ο Ήλιος γλίστρησε κρυφά κοντά στην Αφροδίτη και τον Άρη, που αναπαυόταν αμέριμνος, επειδή πίστευε πως ο Αλεκτρυών θα τον ειδοποιούσε, αν πλησίαζε κάποιος.

Έτσι ο Ήφαιστος, όταν έμαθε από τον Ήλιο τι γινόταν, τους συνέλαβε, αφού τους τύλιξε και τους παγίδευσε με χρυσό δίχτυ, δεσμό που είχε από παλιά επινοήσει γι΄αυτούς. Όταν ο Άρης αφέθηκε ελεύθερος, θύμωσε πολύ με τον Αλεκτρύονα και τον μετέτρεψε σε αλέκτορα- αλεκτρύονα- κόκορα μαζί με όλα του τα όπλα, δια τούτο και έχει ακόμη στο κεφάλι του το λοφίο του κράνους. Γι’ αυτό και όπως λένε προσπαθεί ακόμη να απολογηθεί άσκοπα στον Άρη και όταν καταλάβει πως ο ήλιος πρόκειται να σηκωθεί, φωνάζει πολύ πιο πριν και προειδοποιεί για την ανατολή του!

Προγενέστερα, όμως, τόσο πολύ που η ιστορία χάνεται στην αχλή του μύθου, Αλεκτρώνα λεγόταν αρχαία ηλιακή θεά του πρωϊνού ξυπνήματος, που λατρευόταν στη Ρόδο, μαζί με τον πατέρα της ήλιο. Σύμφωνα με άλλους μελετητές, και όπως μαρτυρούν τα αρχαιολογικά ευρήματα, – η Δωρική κρήνη και ο «Ιερός νόμος της Αλεκτρώνας» στη Φιλέρημο της Ρόδου (στον Ιερό τόπο), η Αλεκτρώνα ήταν ιέρεια του Απόλλωνα.

Ένα όχι και τόσο γνωστό ον της ελληνικής μυθολογίας είναι ο ιππαλεκτρύων. Πρόκειται για ένα φανταστικό όν, ένα υβριδικό πλάσμα που από τη μέση και πάνω έχει τη μορφή αλόγου και απο τη μέση και κάτω τη μορφή κόκορα. Το πίσω του μέρος φέρει τη φτερωτή ουρά ενός κόκορα, έχει τα φτερά ενός κόκορα καθώς και τα πόδια ενός πτηνού.

Στην κωμωδία του Αριστοφάνη, Όρνιθες ο ιππαλεκτρύων περιγράφεται σαν ένα περίεργο πλάσμα με κίτρινα φτερά. Εικονογραφικά όπως παρατηρούμε και απο τις φωτογραφίες ο τρόπος απεικόνισής του είναι σταθερός και παγιωμένος: το μπροστινό μέρος και το κεφάλι είναι ένα άλογο καθώς και τα δύο μπροστινά πόδια, ενώ το πίσω μέρος είναι αυτό ενός κόκορα, με πλουμιστή ουρά, φτερά και ανάλογα πόδια. Συνήθως φέρουν και στην πλάτη τους έναν νεαρό καβαλάρη ή πολεμιστή. Ο Ησύχιος αναφέρει ότι υπήρχαν τρία είδη ιππαλεκτρύονος: ένας με τη μορφή ενός μεγάλου κόκορα, ένας με τη μορφή ενός τεράστιου αρπακτικού και τέλος ενός πλάσματος που έμοιαζε με γρύπα. Στις γραπτές πηγές φαίνεται να υπάρχει μία σύγχιση για το πώς εμφανίζεται αυτό το ον και πριν από τον Αισχύλο δεν υπάρχουν ειδικές περιγραφές ή λέξεις που να αναφέρονται σε αυτό. Όπως συμβαίνει και με άλλα ανάλογα όντα της Ελληνικής μυθολογίας, όπως για παράδειγμα με το κεφάλι της Μέδουσας, η χρήση αυτή υποδηλώνει έναν προφυλακτικό ή αποτροπαϊκό χαρακτήρα.

Τέτοιες εικονογραφικές επιλογές θεωρούνταν ότι προκαλούσαν γέλιο και έδιωχναν το φόβο μακριά ή προκαλούσαν τον τρόμο στα μάτια του εχθρού.

Από την ίδια κωμωδία του Αριστοφάνη μαθαίνουμε ότι το μοτίβο του ιππαλεκτρύονα έφεραν επίσης και πλοία, γεγονός που συνηγορεί με τις μαγικές-αποτροπαϊκές ιδιότητες που πιθανόν είχε το ον αυτό για να προστατεύει τα πλοία και τα πληρώματά τους.

Σε ένα χαμένο έργο του Αισχύλου, Μυρμιδόνες αναφέρεται επίσης ότι η μορφή του ιππαλεκτρύονα υπήρχε στο πλοίο του Πρωτεσίλαου. Σε όσες από τις Αριστοφανικές κωμωδίες γίνεται αναφορά στον ιππαλεκτρύονα υπάρχει μία διάθεση αστειασμού που αφορά τόσο το μέγεθός του, αλλά και το αστείο περπάτημά του.

Θρύλοι, παραδόσεις και παροιμίες αμέτρητες γύρω από τον κόκορα, με την πιο διάσημη «τα φόρτωσα στον κόκορα».  Ο κόκορας, μαζί με τον γάιδαρο, είναι πρωταγωνιστής της λαογραφίας, μέγας αποδιοπομπαίος και εξορκιστής· μεγαλύτερος κι από τον τράγο. Αν στον τράγο φορτώνεις μία αμαρτία (του ανθρώπου, ο τράγος αυτοπροσώπως ουδεμία ευθύνη φέρει, πλην της υποταγής του στον άνθρωπο), στον κόκορα φορτώνεις όλες τις άλλες, ακόμα και όσες πιθανόν θα διαπραχθούν στο μέλλον. Πιο σοβαρά, το πιθανότερο, η αχθοφορία του κόκορα, το χαμαλίκι, είναι κατάλοιπο πράξης (τελετουργία) εξιλασμού. Τη συναντάμε από τους Ιουδαίους, οι οποίοι στην Ημέρα Εξιλασμού, το Γιομ Κιπούρ, στριφογυρίζουν γύρω από το κεφάλι τους έναν κόκορα, για να του φορτώσουν ό,τι είχαν οι ίδιοι στο κεφάλι. Κάτι ανάλογο, κάνουν και οι Κοζανίτες, τις Απόκριες, που χορεύουν ανεμίζοντας στο ένα χέρι κόκορα και στο άλλο (πιο προσεκτικά!) το ποτήρι με το κρασί. Μια άλλη εκδοχή είναι τα στοιχήματα στις κοκορομαχίες, όπου οι παίκτες φόρτωναν στον κόκορα και τα ρέστα τους… Ας μην ξεχνάμε πως οι κοκορομαχίες ήταν διάσημες από την αρχαιότητα, όχι μόνο στην αρχαία Ελλάδα και στη Ρώμη αλλά σε όλο τον κόσμο.

Φίλες και φίλοι, ο Σωκράτης από ευγνωμοσύνη στους θεούς, οι οποίοι απελευθέρωσαν την ψυχή του από τα δεινά της ύλης, ευχαρίστησε τον θεό της Υγείας Ασκληπιό, προσφέροντάς του ένα πετεινό. Ο πετεινός, σαν ηλιακό πτηνό, ήταν σύμβολο Υγείας και Ανάστασης αφού προαναγγέλει τη μετάβαση στο φως.

Αξιοσημείωτη από τα πανάρχαια χρόνια, εκτός από το ότι υπήρξε το πρώτο φωνητικό ρολόι, και της αξιοσημείωτης δύναμής του, επίσης, ήταν η αναπαραγωγική του ικανότητα, εκτός από δυο μήνες το χρόνο, όπως και το ότι ο κόκορας εκτρέφει τους νεοσσούς του, όταν η κότα έχει πεθάνει.

Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα

ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ

ΠΗΓΕΣ: pireasnews, Olympia.gr, diafaneia, efsyn.gr.

Φωτο: ο εικονιζόμενος κόκορας, ο ένας είναι ο Αλεκτρυών στρατιώτης του Άρη, και ο άλλος γλυπτό, το οποίο κλάπηκε από βρετανικές αποικιοκρατικές δυνάμεις, όπως οι θησαυροί Μαγκντάντα στην Αιθιοπία, τα ορειχάλκινα του Μπενίν, τα μάρμαρα του Παρθενώνα και… μακρύς ο κατάλογος… Το συγκεκριμένο γλυπτό υποσχέθηκαν οι Βρετανοί πως θα δανείσουν για τρία χρόνια – έκθεση – στο Μπενίν.