09-11-2026, Ω/17:55′
Η «Αντιγόνη» είναι το δεύτερο, χρονολογικά, από τα σωζόμενα έργα του Σοφοκλή και θεωρείται από πολλούς κριτικούς ως μία από τις τελειότερες τραγωδίες όλων των εποχών. Στην υπόθεση του δράματος, που αποδίδεται στον γνωστό γραμματικό Αριστοφάνη τον Βυζάντιο, αναφέρεται ότι ο Σοφοκλής, εξαιτίας της τεράστιας επιτυχίας που είχε η παράσταση της «Αντιγόνης», εκλέχθηκε στο αξίωμα του στρατηγού μαζί με τον Περικλή στην εκστρατεία των Αθηναίων εναντίον της Σάμου, γεγονός που καταδεικνύει τη στενή σχέση θεάτρου και πολιτικής ζωής στην αρχαία Αθήνα
Η Αντιγόνη, στην ομώνυμη τραγωδία, ήταν κόρη του Οιδίποδα του βασιλιά της Θήβας και της Ιοκάστης. Αδέρφια της ήταν η Ισμήνη, ο Πολυνείκης και ο Ετεοκλής. Ο Σοφοκλής έγραψε την τριλογία – με βάση το μύθο των Λαβδακιδών – (Οιδίποδας Τύραννος, Οιδίποδας επί Κολωνώ και Αντιγόνη). Στην τρίτη και ομώνυμή της τραγωδία, η υπόθεση αρχίζει μετά το θάνατο του πατέρα της, αλλά και των δυο αδερφών της που έχουν αλληλοσκοτωθεί. Βασιλιάς της Θήβας ήταν πλέον ο θείος της, ο Κρέοντας, ο οποίος γνωρίζοντας ότι ο Πολυνείκης υποκίνησε τον επτά επί Θήβας, τον κατηγορεί ως προδότη κι απαγορεύει με ποινή θανάτου τον ενταφιασμό του. Η Αντιγόνη όμως, αψηφώντας τις συνέπειες και, παρά τις συμβουλές της αδερφής της Ισμήνης, από σεβασμό προς τους θείους νόμους και τους ηθικούς κανόνες ενταφιάζει τον αδερφό της. Κι ο Κρέοντας, παρά τις παρακλήσεις του γιου του Αίμονα, που αγαπούσε την Αντιγόνη, και παρά τις δυσοίωνες προβλέψεις του μάντη Τειρεσία, (την αφύσικη συμπεριφορά των πουλιών και του λίπους που δεν καίγεται), της επιβάλει την ποινή του θανάτου και την κλείνει σε σπηλιά. Ο Αίμονας προσπαθεί να την σώσει και όταν την βρίσκει νεκρή αυτοκτονεί. Όταν η μητέρα του μαθαίνει το τραγικό νέο αυτοκτονεί και η ίδια.
Στο έργο, η Αντιγόνη εξαφανίζεται στη μέση και μένουν ο Κρέοντας και ο Αίμονας με τις τύχες τους. Ο ρόλος της Αντιγόνης είναι εντυπωσιακός και συγκινητικός, αλλά του Κρέοντα έχει μεγαλύτερο εύρος. Η δική της μοίρα αποφασίζεται στους πρώτους κιόλας στίχους:
«ΙΣΜ. Μ’ αν έτσι είναι, ω ταλαίπωρη, το πράμα,
τι παραπάνω εγώ θενά προστέσω αν βάλω ή αν δεν βάλω χέρι;
ANT. Σκέψου μαζί μου αν θα ενεργήσεις και συμπράξεις.
ΙΣΜ. Σε ποιο κίνδυνο λες; πού πάει ο νους σου;
ANT Αν το χέρι αυτό μου εδώ βοηθήσεις τον νεκρό να σηκώσομε.
ΙΣΜ. Μα αλήθεια να θάψεις σκέφθηκες αυτόν, που η πόλη απαγορεύει;
ANT. Ναι, τον αδερφό μου και τον δικό σου, αν εσύ δεν θέλεις·
γιατί κανένας δεν θα πει για μένα πως τον πρόδωσα εγώ.
ΙΣΜ. Δυστυχισμένη, μ’ όλο που το’ χει ο Κρέοντας εμποδίσει;
ΑΝΤ. Κανένας δεν έχει το δικαίωμα να με χωρίσει από τους δικούς μου».
Η Αντιγόνη είναι αποφασισμένη και έτοιμη, παρά το νεαρό της ηλικίας της να συναντήσει τη μοίρα της. Οι περισσότερες από τις δραματικές στιγμές που χρησιμοποιούνται στο έργο είναι εναντίον του Κρέοντα. Η επιφύλαξη με την οποία υποδέχεται το διάταγμά του ο χορός, η είδηση ότι τον περιφρόνησαν, και μάλιστα μια γυναίκα, η αντίθεση του Αίμονα, η αποδοκιμασία της πόλης, ο υπερφυσικός μηχανισμός του Τειρεσία, η λιποταξία του χορού, ο θάνατος του Αίμονα (προδηλωμένος) , ο θάνατος της Ευρυδίκης (συζύγου του Κρέοντα). Η Αντιγόνη δίνει όλο της το είναι για την τιμή του αδερφού της, με πλήρη συναίσθηση ότι τιμωρείται άδικα πληρώνοντας τα πατρικά αμαρτήματα του οίκου των Λαβδακιδών. Αντιμέτωπη με το θάνατο, παρατημένη από το χορό, δεν έχει εμπιστοσύνη ούτε στους θεούς και αμφιβάλει ακόμα και για τη δική της παρόρμηση. Όχι για ένα σύζυγο, ούτε για ένα γιο, αλλά για ένα αδερφό. «Με μάνα και πατέρα στον Άδη χωμένους, δεν υπάρχει αδερφός που να βλαστήσει κάποτε».
Ο Κρέοντας έχει τη δική του τιμιότητα, τις δικές του δικαιολογίες, τη δική του συναίσθηση ευθύνης. Η Αντιγόνη από την αρχή δείχνει την περιφρόνησή της γι΄ αυτό το δικαστήριο. Ξέρει ότι το χάσμα είναι αγεφύρωτο. Η τραγωδία όμως του Κρέοντα εξελίσσεται. Παρόλο που έχει την παράδοση και την πείρα με το μέρος του, η αυτοπεποίθησή του «Πολίτες, όσο για τα ζητήματα της πόλης…», είναι εσφαλμένη.
Φίλες και φίλοι, η Αντιγόνη είναι ο αληθινός εαυτός της. Υπακούει στην Ανάγκη να στοχάζεται να φτιάχνει νόημα προσωπικό, πέρα από τους ανθρώπινους νόμους. Η λέξη ήθος στα ελληνικά συνδέεται με την ηθική, τον νόμο, τα ήθη, τα έθιμα, τον χαρακτήρα. Στον Όμηρο η λέξη ήθος σήμαινε το φυσικό ενδιαίτημα, το καταφύγιο ζώων και ανθρώπων από τα αρπακτικά. Η ηθική της Αντιγόνης είναι ο αγώνας της να δημιουργήσει νόημα και να πολεμήσει στις ενάντιες δυνάμεις που το καταστρέφουν.
Ο Κρέοντας σαν τύραννος δεν ξέρει να υποχωρεί. Κανείς δεν μπορεί να κλονίσει την παντοδυναμία του. Και οι θεοί και οι άνθρωποι υπακούουν στην Ανάγκη. Πρόκειται για την Ανάγκη να αφήσεις πίσω την παντοδυναμία σου και να αναγνωρίσεις τα όρια της πραγματικότητας· για την ανάγκη να δημιουργείς νόημα· πρόκειται για υπακοή στην έννοια της δέσμευσης ενός πραγματικού εαυτού και όχι για συμμόρφωση ενός ψευδούς εαυτού.
Η κρίση του Κρέοντα ήταν εσφαλμένη και το ένστικτο της Αντιγόνης ήταν σωστό. Αυτή φεύγοντας μπορεί να πεί: «Τρέφω όμως μεγάλη ελπίδα, πως καθώς έρχομαι θα φτάσω αγαπητή σε σένα πατέρα». Ο Κρέοντας λέει «Όλα κατέρρευσαν στα χέρια μου». «Η ευδαιμονία», λέει ο χορός «είναι φρόνηση». Σεβασμός προς τους θεούς, σεβασμός με κάθε ταπεινότητα προς τα βαθιά ανθρώπινα ένστικτα: την υπόληψη προς τους νεκρούς, την πίστη στην οικογένεια, τον έρωτα που ενώνει έναν άντρα και μια γυναίκα δηλαδή τους «καθεστώτας νόμους», γιατί «υπάρχει μέσα σε αυτούς ένας μεγάλος θεός, που δεν γερνάει».
«Η λογική είναι κοινή για όλους» μας λέει ο Ηράκλειτος. «Για να βρούμε το πραγματικό, λέει ο Καστοριάδης, μαζευόμαστε με άλλους σε ένα μεταβατικό χώρο, όπου δημιουργούμε και βιώνουμε τις εμπειρίες μας μαζί, μαθαίνοντας από τους άλλους και γινόμενοι αυτό που είμαστε».
Ηθική, δικαιοσύνη, οι διαχρονικές πανανθρώπινες και άχρονες αξίες της ζωής, έναντι της επιβίωσης.
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: H.D. KITTO «Αρχαία Ελληνική Τραγωδία», ΑΜΑΛΙΑ ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ «Πρόσωπα και Άλλα Κύρια Ονόματα», psychoanalysis.gr
