25-08-2026, Ω/12:00′
Στην τραγωδία Προμηθεύς Δεσμώτης, ο Αισχύλος πραγματεύεται την ηρωική αντίσταση του αλυσοδεμένου στον Καύκασο Προμηθέα να υποκύψει στο θέλημα του Δία. Θεωρείται από άλλους κριτικούς το μεσαίο ή από τους περισσότερους το πρώτο μέρος τριλογίας, που συναποτελείται από τα έργα Προμηθεύς Λυόμενος και Προμηθεύς Πυρφόρος. Στην εισαγωγή του έργου, αποκαλύπτεται η «αμαρτία» του Προμηθέα, που δεν είναι άλλη από την προσβολή της κοσμικής τάξης, αφού –αθάνατος ο ίδιος– παίρνει το μέρος των θνητών. Ο Ήφαιστος αναλαμβάνει μέσω της τέχνης του να αλυσοδέσει – σταυρώσει πάνω σε ένα βράχο του Καύκασου τον Προμηθέα. Ο Ήφαιστος είναι απρόθυμος και συμπονετικός στον ομόθεό του. Δείχνει φανερά την αποστροφή του για το καθήκον του. Παραδέχεται ότι ο Προμηθέας έπραξε άνομα, αλλά η τιμωρία έχει τόση αγριότητα που μόνο το νεoπαγές της εξουσίας του Δία μπορεί να την εξηγήσει. Αλλά ούτε η μομφή ούτε η συμπάθεια αποσπούν έστω και μία λέξη από τον Προμηθέα. Ο πρόλογος τελειώνει και το έργο αρχίζει . Όλη η κίνηση είναι εσωτερική, αρχίζοντας από τη σχεδόν αστρική σιωπή του μακρινού αυτού τόπου και τελειώνοντας στη βροντή των βουνών που σκίζονται.
Ο Προμηθέας δείχνεται σε μια σειρά από προσεκτικά κανονισμένες σχέσεις. Πρώτα μόνος, ύστερα με το χορό των Ωκεανίδων, μετά με τον Ωκεανό και στην συνέχεια με την Ιώ. Ο Ωκεανός και η Ιώ έρχονται απλώς για να αναπτύξουν το εσωτερικό δράμα , το πείσμα του Προμηθέα απέναντι στο Δία:
«Εύκολο είναι για κείνον πὄχει όξω το πόδι απ᾽ τα δεινά, να δίνει συμβουλές κι ορμήνιες στο δυστυχή· μα εγώ τα γνώριζα όλα τούτα· Ήθελα κι έφταιξα – ήθελα! και δεν τ᾽ αρνιούμαι· για να βοηθήσω τους θνητούς, βρήκα εγώ πόνους και πάθια· μα δεν το ᾽λπιζα με τέτοιες παίδειες πάνω σε γκρίφια ουρανοκρέμαστα να λιώσω του έρημου αυτού κι απόκοσμου πὄλαχα βράχου. Μα έτσι τα τωρινά μη μου θρηνείτε πάθη κι ελάτε κάτω εδώ ν᾽ ακούσετε την τύχη που με προσμένει κι όλα μάθετε ώς το τέλος. Μη μου αρνηθείτε ό,τι ζητώ κι ελεηθείτε έναν που πάσχει· η συμφορά όμοια γυρνώντας πότε στον ένα κάθεται, πότε στον άλλο».
Ο Προμηθέας μόνος, εκφράζει την αγανάκτησή του σε γη και ουρανό. Ο ευεργέτης της ανθρωπότητας δεν έχει σε ποιόν να στραφεί παρά μόνο στην άψυχη φύση. Ο Αισχύλος παρατείνει τη μοναξιά γιατί αυτή είναι η καλύτερη δυνατή αντίθεση με την τρομακτική καταστροφή που θα τελειώσει το έργο. Μετά ο Αισχύλος εισάγει το χορό μια ομάδα από θαλάσσιες κόρες. Αυτές ζητούν από τον Προμηθέα να εξιστορήσει τις υπηρεσίες του και προς τον Δία και προς τους ανθρώπους. Τότε ο Αισχύλος, εισάγει τον Ωκεανό, ένα φιλικό πρόσωπο που σκέφτεται πολιτικά, που δίνει συμβουλές και προσφέρει μεσολάβηση. Ο Προμηθέας απαντά να μην ανακατεύεται σε κάτι που θα μπορούσε να καταστρέψει και τον ίδιο. Αλλά για το τι του έχει φυλαγμένο η Ανάγκη, ο τραγικός ποιητής εμφανίζει την Ιώ (που ήταν μεταμορφωμένη σε δαμαλίδα), που πλανιέται ξέφρενα από δω κι από κει καταδιωκόμενη από τον οίστρο της (βοϊδόμυγα). Η Ιώ είναι ένα εξίσου θύμα του Δία και του «ιδιωτικού νόμου του». Εξιστορεί τα παθήματά της και τώρα συγκινεί ακόμα και το Δία ο οποίος στέλνει τον Ερμή, να αποσπάσει το μυστικό με τις πιο φρικτές απειλές.
Ο Προμηθέας υφίσταται βουβός ένα ταπεινωτικό μαρτύριο. Η σιγή συνδέεται με την τιμωρία του και αποτελεί έκφραση μιας ανυποχώρητης υπερηφάνειας του. Όταν μένει μόνος στην ερημιά του σκυθικού βράχου, υψώνει κραυγή και επικαλείται τη μαρτυρία των στοιχείων της φύσης. Αυτή η διαμαρτυρία, καθώς ηχεί, προκαλεί έντεχνα το δραματικό αποτέλεσμα, χάριν της δραματουργικής τέχνης του ποιητή, ακριβώς επειδή διακόπτει τη μακρά σιωπή του Τιτάνα, ο οποίος ως θεότητα και γνώστης των περασμένων και των μελλούμενων, υπαινίσσεται, παρά αποκαλύπτει, πως και ο Δίας είναι υποταγμένος από την Ανάγκη.
Ο Προμηθέας Δεσμώτης, αποτελεί διαχρονικό σύμβολο αντίστασης κατά της εξουσίας, τονίζει την αλληλεγγύη προς την ανθρωπότητα και τη διαρκή σύγκρουση μεταξύ εξουσίας και ελευθερίας, με τον Προμηθέα να τιμωρείται για το δώρο της φωτιάς (πολιτισμός, γνώση, τέχνη), που πρόσφερε στους θνητούς, αμφισβητώντας έτσι τν αλάθητη θεϊκή εξουσία του Δία. Το έργο εστιάζει στην ανυποταγή του ήρωα, στην αλληγορία του πόνου και της αδικίας και στην προέκταση της ανθρώπινης εξέλιξης μέσα από την επιστήμη και τον πολιτισμό.
Φίλες και φίλοι, ο Προμηθέας δίνει στους ανθρώπους τη φωτιά για να προοδεύσουν σηματοδοτώντας την αρχή του πολιτισμού. Ο ίδιος, σιωπηλός και ανυποχώρητος, είναι σύμβολο αντοχής και αξιοπρέπειας απέναντι στην αδικία. Το έργο, επίσης, εγείρει το ερώτημα αν και οι θεϊκοί ακόμα νόμοι μπορούν να αμφισβητηθούν. Το δίκαιο του Δία, δεν έχει ηθική και δικαιοσύνη. Είναι το δίκαιο της εξουσίας «παρ’ ἑαυτῷ τό δίκαιον ἔχων».
Ο Προμηθέας Δεσμώτης σαν νόημα ξεπερνά τα όρια της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας διατρέχει τη δυτική σκέψη και πολιτισμό. Η φωτιά που έκλεψε ο Προμηθέας, είναι το φως που συνεχίζει να καίει.
Και στην τριλογία Προμηθέας Δεσμώτης που έγραψε ο Καζαντζάκης, παρουσιάζει τον Προμηθέα ηρωϊκό απέναντι στον δεσποτικό Δία αναζητώντας μια πνευματική απελευθέρωση και μια νέα ηθική για τον κόσμο, με αποσπάσματα να δείχνουν τη σύγκρουσή του με την Αθηνά και την άρνησή του για συμφιλίωση.
Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ:H.D.F. KITTO «Αρχαία Ελληνική Τραγωδία», Wikipedia
