05-06-2026, Ω/08:40′
Ο Παρμενίδης, γεννήθηκε στην Ελέα στα τέλη του 6ου π.χ αι, σε περιβάλλον επηρεασμένο από τις απόψεις του Πυθαγόρα. Ο Διογένης Λαέρτιος λέει ότι είχε δασκάλους τον Ξενοφάνη, τον Αναξίμανδρο και τον πυθαγόρειο Αμεινία (με τον οποίο λεγόταν πως διατηρούσε στενή προσωπική σχέση). Εκφράζει την προσωκρατική σκέψη. Η οικογένειά του ήταν πλούσια και προνομιούχα. Τα μέλη της οικογένειά τους κατείχαν τίτλους ευγενείας και κατείχαν, επίσης, πολιτικές θέσεις. Ο ίδιος εκτός από φιλόσοφος, πρότεινε νομοθετικές ρυθμίσεις και αλλαγές. Ορισμένες πηγές μας λένε πως ήταν αυτός που έγραψε τους νόμους της Ελέας, κι επειδή η πόλη ευημερούσε οι κάτοικοι θεωρούσαν πως οφειλόταν σε αυτόν. Μαθητές του ήταν ο Ζήνωνας και ο Εμπεδοκλής. Ταξίδεψε με τον Ζήνωνα στην Αθήνα στα 65 χρόνια και ο Πλούταρχος μας λέει πως στα μαθήματά του πήγαινε κι ο Περικλής.
Τις απόψεις του μας τις εξέφρασε σε ένα μεγάλο ποίημα με τίτλο «Περί φύσεως». Ο φιλόσοφος φαντάζεται πως βρίσκεται σε ένα άρμα που το σέρνουν ορμητικές φοράδες (τα πάθη της ψυχής) και πως φτάνει εκεί όπου «είσαι έξω από τη στράτα των ανθρώπων». «Ο άξονας στις πλήμνες έβγαζεν ήχο τσιριχτό, όλο φωτιά (γιατί τον πιέζαν κι από τις δυο μεριές κύκλοι περιστρεφόμενοι) και τότε ξεχύθηκαν οι κόρες του Ήλιου, που άφησαν τα δωμάτια της Νύχτας και σπρώξαν το άρμα μου κατά το Φως. Εκεί είναι η Πύλη που χωρίζει τα μονοπάτια της Ημέρας και της Νύχτας). Φύλακα της Πύλης ο Παρμενίδης βρίσκει τη Δικαιοσύνη, που έχει «τα κλειδιά που ανοίγουν και που κλείνουν» και δεν τον αφήνει να περάσει. Όμως οι κόρες του Ήλιου (οι αισθήσεις) την πείθουν με «δελεαστικές κουβέντες» να επιστρέψει στον ποιητή να περάσει και να τον οδηγήσει μπροστά στη θεά. Εκείνη τον υποδέχεται, καλοσυνάτη και σοβαρή και του λέει: «Πρέπει να μάθεις και τους δυο δρόμους: την ήσυχη καρδιά της σιγαλής αλήθειας (τη γνώση) και τη γνώμη των θνητών (τα φαινόμενα) όπου δεν υπάρχει τίποτα αξιόπιστο.
Τα στάδια της αρματοδρομίας που περιγράφονται στο προοίμιο, είναι κατ’ ουσία τα στάδια απ’ τα οποία διέρχεται το ανθρώπινο πνεύμα για να φθάσει κάποια στιγμή από την άγνοια στη γνώση. Σημείο εκκίνησης του φανταστικού ταξιδιού είναι τα «δώματα Νυκτός» που συμβολίζουν την ανθρώπινη άγνοια και πλάνη, και τελικός προορισμός η περιοχή του φωτός όπου πρόκειται να συντελεσθεί η αποκάλυψη της αλήθειας από την ανώνυμη θεά. Η πορεία αυτή διεξάγεται μέσα απ’ όλα τα πεδία της αισθητής εμπειρικής πραγματικότητας, τα οποία ο άνθρωπος οφείλει να ξεπερνά αν θέλει να αντικρύσει την αλήθεια. Η ουσία βρίσκεται πίσω από τα φαινόμενα και για να διαφανεί πρέπει αυτά να επεξεργαστούν δια του καθαρού λόγου και της ενοράσεως. Την δύναμη της ενοράσεως, της διαισθητικής ικανότητας του ανθρωπίνου πνεύματος, προσωποποιεί η θεά. Με την ενόραση ο άνθρωπος είναι δυνατόν να υπερβεί το στενό γνωστικό πλαίσιο που διαμορφώνεται απ’ τις αισθήσεις του και να συλλάβει ανώτερα νοήματα. Ανάμεσα όμως στην περιοχή του φωτός όπου κυριαρχεί η μία και ακλόνητη αλήθεια και την περιοχή της νύχτας όπου απαρτίζουν οι υποκειμενικές αντιλήψεις των ανθρώπων, η θεά τοποθετεί (στην ουσία ο ίδιος ο φιλόσοφος) μια τρίτη γνωστική περιοχή, εκείνη των δοκούντων. Τα δοκούντα σημαίνουν τις βασικές, τις δοκιμασμένες, τις δόκιμες αλήθειες για την ύπαρξη και την λειτουργία του αισθητού κόσμου, αν τον δούμε μέσα απ’ τη διάρκεια και την καθολικότητά του. Τέτοιες αλήθειες είναι π.χ. η αλήθεια ότι όλα τα πράγματα του φαινομενικού κόσμου μεταβάλλονται, ότι ο άνθρωπος γνωρίζει τα πράγματα κατ’ αρχήν ως φαινόμενα, ότι η αλήθεια γι’ αυτά δεν μπορεί παρά να είναι σχετική στο βαθμό που και τα ίδια είναι σχετικά, ότι ο φυσικός κόσμος είναι η ύλη του απολύτου κόσμου του ἐόντος και ότι ο δεύτερος είναι η νοητική διάσταση του πρώτου. Η πραγματικότητα που εμφανίζεται ως αποτέλεσμα της αντίληψης μέσα από τις αισθήσεις δεν υπάρχει πραγματικά, είναι μια ψευδαίσθηση. Είναι απλώς μια εμφάνιση της πραγματικότητας, αλλά δεν είναι η πραγματικότητα αυτή. Αναφέρει επίσης πως η έννοια της ύπαρξης συνδέεται αναγκαστικά με την έννοια της αιωνιότητας.
Η αρματοδρομία η οποία συμβολίζει την πορεία από την άγνοια στη γνώση, περιέχει ορισμένα σημαντικά στοιχεία που πρέπει να ερμηνευθούν ώστε να προσεγγίσουμε καλύτερα τις γνωσιολογικές και οντολογικές θέσεις του φιλοσόφου. Τα στοιχεία αυτά είναι τα εξής: α) ὀ θυμός: Όπως στην πλατωνική φιλοσοφία η έννοια του Έρωτα εκφράζει την έντονη επιθυμία και την αγάπη για την κατάκτηση της γνώσης, έτσι και εδώ ο θυμός σημαίνει την ισχυρή θέληση της ψυχής να γνωρίσει τον κόσμο. β) οἱ πολύφραστοι ἵπποι: οι λογικές δυνάμεις που κατευθύνουν το άρμα της ψυχής προς την ανακάλυψη της αλήθειας. Πολύφραστος σημαίνει προικισμένος με φρόνηση. γ) ἡ πολύφημος ὁδός: η οδός που διατρέχουν οι λογικές δυνάμεις του ανθρώπου για να φθάσουν στη θέαση της αλήθειας. Η διαδρομή της γνώσης πραγματοποιείται δια μέσου όλων των πόλεων, « κατὰ πάντ’ ἄστη », δηλαδή μέσω πολλών σημείων της εμπειρικής πραγματικότητας από τα οποία ο άνθρωπος πρέπει να συσσωρεύει γνώσεις με το να εμβαθύνει σε αυτά, αναζητώντας τη σταθερή τους ουσία και να μην στέκεται στη φαινομενική εικόνα που αντιλαμβάνεται με τις αισθήσεις του. δ) ὁ εἰδὼς φώς: ο σοφός άνδρας που οδεύει προς τη γνώση διατρέχοντας την πολύφημη οδό. Σοφός λοιπόν δεν είναι μόνο αυτό που κατέχει τη γνώση αλλά και αυτός που διαρκώς την αναζητά. Γιατί όσο κι αν ψάχνουμε για τη γνώση στα βιβλία, αν δεν ξεκινήσουμε από τη γνώση του εαυτού μας, ποτέ δεν θα την ανακαλύψουμε.
Φίλες και φίλοι, ο χώρος είναι περιορισμένος για να αναπτύξουμε (μέσα από τις πηγές), τη φιλοσοφία του Παρμενίδη. Η επιστήμη του όντος λέγεται Οντολογία και με τον όρο αυτό αναφερόμαστε στο λόγο περί του όντος ή στην επιστήμη του όντος, τη φιλοσοφική αναζήτηση που εξετάζει τις αρχές της ύπαρξης και συγκρότησης του Όντος, μελετά τη φύση και την ουσία των Όντων . Στην ανατολική σκέψη, όπως στον ταοϊσμό ή στο ζεν υπάρχει κάτι κοινό με τι φιλοσοφία του όντος. Ωστόσο στην καθημερινή μας ζωή είναι δύσκολο να ζήσουμε με οντολογικό τρόπο αν και, κατά τη γνώμη μου, θα ήταν σπουδαίο επίτευγμα να μην μας απασχολούσαν τόσο πολύ τα σκαμπανεβάσματα της ζωής μας. Αν δηλαδή εστιάζαμε στην αληθινή της ουσία.
Στον μικρό πρίγκηπα ο Εξιπερί μας λέει ότι παιδί είχε ζήσει σε ένα σπίτι που είχε, λέει, θαφτεί ένας θησαυρός, Αν και ο θησαυρός δεν βρέθηκε ποτέ, το σπίτι για αυτόν ακριβώς το λόγο του είχε φανεί πανέμορφο.» Αυτό που βλέπω εδώ δεν είναι παρά μια φλούδα. Το πιο σπουδαίο είναι αόρατο». Κι ο Μιχαήλ Άγγελο έλεγε πως όταν πρωτοέβλεπε το μάρμαρο που θα δούλευε είχε ήδη «δει» το γλυπτό που θα δημιουργούσε. Το άγαλμα που ήταν φυλακισμένο στο μάρμαρο, μοναδικό στην τελειότητά του είναι το ον που την εικόνα του θέλουμε να γνωρίσουμε.
Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα.
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: ΛΟΥΤΣΙΑΝΟ ΝΤΕ ΚΡΕΣΕΝΤΣΟ «Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας» , manosdanezis.gr (από διπλωματική εργασία του φυσικού Χρήστου Χαραμή).
