28-04-2026, Ω/08:00′

Σε μια συνοπτική βιογραφία του μεγάλου Έλληνα φιλόσοφου, θα αναφέρουμε πως ήταν γιος της Φαιστίδας και του Νικόμαχου, απόγονου του Ασκληπιού που με την ιδιότητα του γιατρού πρόσφερε τις υπηρεσίες του στον βασιλιά της Μακεδονίας Αμύντα πατέρα του Φιλίππου. Γεννήθηκε το 384 π.χ και στα δεκαεπτά του πήγε στην Αθήνα όπου σπούδασε στην Ακαδημία του Πλάτωνα όπου αργότερα δίδαξε ρητορική. Μετά το θάνατο του δασκάλου του, δέχθηκε την πρόσκληση του φίλου του τυράννου Ερμία να ιδρύσει φιλοσοφική σχολή στην Άσσο της Τρωάδας, απέναντι από τη Λέσβο. Παντρεύτηκε την Πυθιάδα με την οποία απέκτησε μια κόρη, αλλά είχε αποκτήσει και άλλη κόρη από τη νεαρή Ερπυλλίδα. Μετά το θάνατο του Ερμία, ο οποίος επίσης είχε φοιτήσει στην Ακαδημία του Πλάτωνα και σκοτώθηκε μετά από ενέδρα των Περσών, ο Αριστοτέλης, αφού τον θρήνησε έγραψε τον περίφημο ύμνο προς την αρετή. Πήγε στη Μυτιλήνη όπου έμεινε δυο χρόνια και όταν τον προσκάλεσε ο Φίλιππος να αναλάβει την μόρφωση του Μ.Αλεξάνδρου . Ο μέγας διδάσκαλος ασχολήθηκε εκτενώς με την επιστήμη, ζωολογία, βοτανική, βιολογία, φυσική, μεταφυσική, μηχανική, ρητορική, διαλεκτική, λογική, ποιητική κά.

Από το πλούσιο έργο του, σε αυτή τη δημοσίευση – θα ακολουθήσουν κι άλλες για το έργο του – θα εστιάσουμε στην ηθική του. Ο Ραφαήλ, ο μεγάλος ζωγράφος, στο κέντρο του περίφημου πίνακά του «Η Σχολή των Αθηνών», ανάμεσα σε άλλους φιλόσοφους ζωγράφισε τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη να περιεργάζονται ο ένας τον άλλο με ύφος αυστηρό. Ο πρώτος κρατά υπομάλης τον Τίμαιο και με το δεξί χέρι δείχνει τον ουρανό, ο δεύτερος κρατά σφιχτά τα Ηθικά και δείχνει τη γη. Ο Πλάτωνας εκτός από φιλόσοφος ήταν και μυστικιστής, ενώ ο Αριστοτέλης ήταν και επιστήμονας. Ήθος , σύμφωνα με το λεξικό, είναι οι ιδιότητες του χαρακτήρα του ανθρώπου που βρίσκονται σε αρμονία με τα διδάγματα της ηθικής. Αυτός ο οποίος είναι ακέραιος και δεν θα εξαπατήσει κανέναν. Η ηθική μας λέει πώς να συμπεριφερόμαστε, ενεργούμε, τι είναι καλό και τι κακό. Αλλά ας ακούσουμε τον ίδιο τον Αριστοτέλη τι λέει για την ηθική: « Όπως για τον αυλητή, το γλύπτη και κάθε άλλο τεχνίτη, το αγαθό μοιάζει να εδράζεται στην τελειότητα του έργου του, έτσι θα έπρεπε να συμβαίνει και για τον άνθρωπο. Όμως ποια είναι η ειδικότητα του ανθρώπου; Όχι βέβαια η ζωή, που είναι κοινή στα φυτά, ούτε η αίσθηση που είναι κοινή στο άλογο, στο βόδι και σε κάθε άλλο ζώο. Απομένει η έλλογη ύπαρξη. Κι από τη στιγμή που είναι προτιμότερος ένας κιθαριστής που ξέρει να παίζει καλά από κάποιον που παίζει άσχημα, πρέπει να θεωρηθεί ενάρετος ο άνθρωπος που συλλογιέται σύμφωνα με την αρετή. Και όχι μόνο για μια φορά, αλλά για όλη του την ύπαρξη. Όπως ένα μόνο χελιδόνι δεν φέρνει την άνοιξη, έτσι και μια μόνο ενάρετη ημέρα δεν μπορεί να καταστήσει ευτυχισμένη και μακάρια μια ολόκληρη ζωή.

Για τον Αριστοτέλη η ηθική έχει πρακτική αξία. Η πλατωνική ιδέα του Αγαθού «του καθαυτό Αγαθού», όπως το αποκαλούσε ο ίδιος – δηλαδή κάτι χωριστό – για τον Σταγειρίτη είναι διαφορετικό. Το Αγαθό συνίσταται στην ιδιότητα που προσιδιάζει σε εμάς. Για τον άνθρωπο, δηλαδή, το μέγιστο αγαθό θα συνίσταται στο να ασκεί τις λειτουργίες εκείνες που είναι ίδιες των ανθρώπων. Αυτό που διακρίνει τον άνθρωπο από τα άλλα έμβια όντα είναι η λογική. Κάνει διάκριση μεταξύ ηθικών και διανοητικών αρετών. Οι πρώτες έχουν να κάνουν με την αισθητική ψυχή και χρησιμεύουν να μετριάζουν τα πάθη, ενώ οι δεύτερες είναι προνόμιο της λογικής ψυχής. Η ηθική αρετή είναι η χρυσή τομή μεταξύ δυο ελαττωμάτων δηλαδή μεταξύ της καθ΄ υπερβολή ή κατ΄ έλλειψη συμμετοχής στο ίδιο συναίσθημα. Παρατίθεται ένα μικρό απόσπασμα από τα «Ηθικά Ευδήμεια».

Ηθική αρετή Υπερβολή Έλλειψη

Η πραότητα Η οργή Η απάθεια

Η ανδρεία Η παρατολμία Η δειλία

Η αιδημοσύνη Η αναισχυντία Η ατολμία

Η σωφροσύνη Η ακολασία Η αναισθησία

Η δικαιοσύνη Το κέρδος Η απώλεια 

Η φιλικότητα Η κολακεία Η εχθρότητα

Η σεμνότητα Η αυταρέσκεια Η δουλικότητα

Η μεγαλοψυχία Η ματαιοδοξία Η μικροψυχία

Φίλες και φίλοι, ο Αριστοτέλης υποστηρίζει την ελευθερία του ανθρώπου, ο οποίος διαθέτει ελεύθερη βούληση. Οι πράξεις του αποδεικνύουν αν ο άνθρωπος τηρεί το μέτρο – το μέσο ανάμεσα στην υπερβολή και στην έλλειψη. Οι πράξεις μας, επίσης, δείχνουν τα συναισθήματά μας. Η ποιότητα των συναισθημάτων μας δείχνει και την ποιότητα των ενεργειών μας. Η ηθική αρετή κατά τον Αριστοτέλη είναι προαιρετική έξη, βρίσκεται στο σε σχέση με εμάς μέσον, το οποίο καθορίζεται από τον ορθό λόγο του φρόνιμου ανθρώπου, και βρίσκεται μεταξύ υπερβολής και ελλείψεως καθώς πετυχαίνει το δέον, το καλό. Άρα, από την άλλη πλευρά, κακία είναι τα λάθη που γίνονται όταν ο άνθρωπος κινείται προς τα άκρα, την υπερβολή και την έλλειψη. Για μας ευτυχία σημαίνει καλωζωία. Κατά τον Αριστοτέλη, όμως, ζωή φτιαγμένη από σωματικές απολαύσεις είναι ζωή κτηνώδης. Ο πλούτος, η εξουσία και τα σύμβολά της, (ακριβά σπίτια, αυτοκίνητα, ρούχα κ.λ.π), παραμένουν εξωτερικά στοιχεία του ατόμου και δεν το «εμπλουτίζουν» στα αλήθεια. Υποστηρίζει ωστόσο πως ναι μεν τα πλούτη δεν φέρνουν την ευτυχία, αλλά διαφωνεί με το άλλο άκρο τη φτώχεια.

Ας επανέλθουμε στον πίνακα «Η σχολή των Αθηνών». Ο Πλάτωνας μοιάζει να τον προσκαλεί κι ο Αριστοτέλης απαντά με την παλάμη ανοιχτή σαν να του λέει: Μην υπερβάλλεις! Ας δούμε τα γεγονότα». Γεγονός είναι πως οι άνθρωποι είμαστε ανόμοιοι. Ο καθένας μας για να φτάσει το Αγαθό και την προσωπική του ευτυχία, χρειάζεται πρώτα να γνωρίσει τον εαυτό του και έπειτα να αυτοπραγματωθεί με τρόπο εναρμονισμένο με τη φύση του. Κατά τον Αριστοτέλη οι διανοητικές αρετές δεν είναι κληρονομικές, δεν προέρχονται εκ φύσεως αλλά αποκτούνται με τη διδασκαλία. Υπάρχει βέβαια η φυσική προδιάθεση σε κάθε άνθρωπο να δεχτεί και να αυξήσει τις αρετές αλλά αν δεν δεχτεί την επίδραση του περιβάλλοντος και μάλιστα της διδασκαλίας, αρετές δεν αποκτούνται. Μια τέτοια όμως διαδικασία απαιτεί εμπειρία ζωής και χρόνο. Οι εμπειρίες της μέσα σε προοπτική χρόνου κάνει τον άνθρωπο να διδαχτεί πολλά από τη ζωή και να αποκτήσει αρετές. Ο Αριστοτέλης είναι εμπειριστής όχι ιδεαλιστής και πιστεύει στην επίδραση του περιβάλλοντος και της διδασκαλίας, άποψη που υιοθέτησαν πολλοί παιδαγωγοί με υλιστικές αντιλήψεις.

Αν, λοιπόν, συμπερασματικά το περιβάλλον επιδρά άμεσα και καθοριστικά ως προς τον εξέλιξη και την ποιότητα του ανθρώπου, εσείς τι πιστεύετε; Οι κοινωνίες εκπαιδεύονται; Κι αν ναι, στην εποχή μας, προς ποια κατεύθυνση;

 ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ

ΠΗΓΕΣ: ΑΜΑΛΙΑ ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ «Πρόσωπα και Άλλα Κύρια Ονόματα», ΛΟΥΤΣΙΑΝΟ ΝΤΕ ΚΡΕΣΕΝΤΣΟ «Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας», pemptousia.gr, academia.edu