21-11-2025, Ω/09:00′
Ο μεγάλος Στωικός φιλόσοφος Επίκτητος γεννήθηκε γύρω στο 50 μ.χ στην Ιεράπολη της Φρυγίας. Ήταν ο δούλος ενός δούλου δηλαδή ο αφέντης του ο Επαφρόδιτος ήταν απελεύθερος του Νέρωνα. Μεταφέρθηκε στη Ρώμη από την παιδική του ηλικία. Αναφέρεται πως ο Επαρφρόδιτος για να τον τιμωρήσει του έστριψε το πόδι, ενώ ο Επίκτητος τον προειδοποιούσε πως θα σπάσει και όταν τελικά το πόδι έσπασε, παρά τον τρομερό πόνο, ο Επίκτητος, δίχως να αλλάξει τον τόνο της φωνής του, σαν γνήσιος Στωικός του είπε «Σ΄ τόλεγα εγώ ότι θα σπάσει». Αυτή η ιστορία, ωστόσο, αμφισβητείται, επειδή ο Επαρφρόδιτος όχι μόνο τον απελευθέρωσε, αλλά και τον σπούδασε με δικά του έξοδα. Ίσως επειδή ο φιλόσοφος ήταν κουτσός προκάλεσε σε κάποιον να επινοήσει αυτή την ιστορία..
Στη Ρώμη μαθήτευσε κοντά στον Στωικό φιλόσοφο Μουσώνιο Ρούφο (από την τάξη των ιππέων, ετρουσκικής καταγωγής, πρόδρομος του φιλειρηνικού κινήματος, που εκείνη την εποχή, όταν οι Ρωμαίοι ήταν περήφανοι για την ρωμαϊκότητά τους, εκείνος έλεγε πως όλοι οι λαοί της γης ήταν ίσοι και συνήθως τον ξυλοκοπούσαν). Ο Επίκτητος αργότερα, ως απελεύθερος πλέον, αρχίζει να διδάσκει και ο ίδιος, ώσπου το 94 μ.Χ. αναγκάζεται να εγκαταλείψει την πόλη, λόγω του γνωστού διατάγματος του Δομιτιανού που εξόριζε τους φιλοσόφους από τη Ρώμη. Τότε ιδρύει στη Νικόπολη της Ηπείρου δική του σχολή όπου και διδάσκει με επιτυχία. Τόση, που τον επισκέφτηκαν ακόμη και ο αυτοκράτορας Αδριανός και ο Ρωμαίος στρατηγός Αρριανός από τη Νικομήδεια. Ο Επίκτητος δεν άφησε γραπτό έργο. Την καταγραφή της διδασκαλίας του σε δύο συγγράμματα, τις Διατριβές (σώζονται τέσσερα από τα οκτώ βιβλία) και το Εγχειρίδιον,την οφείλουμε στον μαθητή του και γνωστό ιστορικό Φλάβιο Αρριανό. Το Εγχειρίδιον αποτελεί επιτομή των Διατριβών , είναι γραμμένο στην Κοινή της εποχής και ως προς το ύφος διατηρεί στοιχεία της προφορικής διδασκαλίας. Στο επίκεντρο του συγγράμματος βρίσκεται το ερώτημα πώς μπορεί να κατακτηθεί η ευδαιμονία, η εσωτερική γαλήνη. Για την απάντηση στο ερώτημα βασική είναι η διάκριση που κάνει ο Επίκτητος ανάμεσα στα ἐφ᾽ ἡμῖν (τα πράγματα που εξαρτώνται από εμάς) και στα οὐκ ἐφ᾽ ἡμῖν (τα πράγματα που δεν ελέγχουμε οι ίδιοι). Η διάκριση αυτή οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η ενασχόληση με πράγματα που είναι έξω από τις δυνάμεις μας μόνο πόνο επιφέρει και πρέπει να αποφεύγεται. Με το αξίωμα αυτό συνδέονται τυπικά στωικές έννοιες όπως η απάθεια έναντι του εξωτερικού κόσμου, η περιφρόνηση των υλικών αγαθών, η έμφαση στον ασκητισμό. Όλα αυτά συγκλίνουν σε ένα σημείο: οριοθετούν έναν ατομικό χώρο εσωτερικής ελευθερίας, που αγνοεί τη σκληρότητα και τους καταναγκασμούς του εξωτερικού κόσμου. Ανάμεσα στους μαθητές του, ήταν και ο νεαρός τότε Μάρκος Αυρήλιος, μετέπειτα αυτοκράτορας της Ρώμης, ο οποίος μας κληροδότησε τα «εις εαυτόν» , των οποίων η ουσία βρισκόταν στα ηθικά διδάγματα του Επίκτητου.
Η σκέψη του Επίκτητου βασιζόταν ουσιαστικά στην εξής αρχή: μερικά πράγματα είναι στην εξουσία μας, άλλα όχι. Είναι στην εξουσία μας η γνώμη, η δράση, η επιθυμία και η αποστροφή. Δεν είναι στην εξουσία μας το σώμα, τα πλούτη, και τα επίσημα αξιώματα, άρα είναι εντελώς ανώφελο να βασανίζεται ο άνθρωπος γι΄ αυτά. Δεν έδινε συμβουλές για μια καλή ζωή, αλλά έλεγε να εναρμονίζουμε τις πράξεις μας με τη φύση. Οι πράξεις μας είναι που φέρνουν την εσωτερική ελευθερία, όταν βέβαια είμαστε κύριοι του εαυτού μας και έχουμε συνείδηση αυτών, (των πράξεών μας), και όχι η ανταμοιβή των θεών. Το ίδιο και η καλοσύνη αφορά όλους τους ανθρώπους, ανεξάρτητα από τάξη, φυλή φύλο, μορφωμένο ή μη. “Ο άνθρωπος ρέπει εκεί που βρίσκεται το “εγώ” και το “δικό μου”. Αν βρίσκεται στην σάρκα, αυτή μας κυριαρχεί, αν βρίσκονται στην ελεύθερη βούληση, αυτή. Αν βρίσκονται στα εξωτερικά πράγματα, αυτά. Συνεπώς, αν το εγώ βρίσκεται εκεί που βρίσκεται η ελεύθερη βούληση, μόνο τότε θα είμαι ο φίλος, ο γιος και ο πατέρας που πρέπει να είμαι. Συμφέρον μου, δηλαδή, θα είναι να διατηρώ την πίστη, τον σεβασμό, την ανοχή, την εγκράτεια, τις σχέσεις μου με τους άλλους. Αλλά, αν βάλω, τον εαυτό μου από την μια μεριά και την τιμιότητα από την άλλη, γίνεται τόσο ισχυρός ο λόγος του Επίκουρου ότι “η καλοσύνη ή δεν είναι τίποτα ή, αν υπάρχει, είναι ό,τι νομίζουν οι άνθρωποι.”.” ΕΠΙΚΤΗΤΟΣ, Διατριβές, Β/κ β,19-21.
“Αν προσέξουμε, θα δούμε ότι το λογικό ον δεν καταπιέζεται από τίποτε άλλο παρά από το παράλογο και ότι, αντίθετα, τίποτα δεν τον τραβά περισσότερο από όσο το λογικό. Αλλά, οι έννοιες αυτές, του λογικού και του παραλόγου, γίνονται διαφορετικά αντιληπτές, από τον καθένα, όπως και οι έννοιες του καλού και του κακού, του συμφέροντος και του ασύμφορου. Γι’ αυτό χρειαζόμαστε κατά κύριο λόγο εκπαίδευση, για να μάθουμε να προσαρμόζουμε, σύμφωνα με την φύση, τις έννοιες του λογικού και του παραλόγου στις συγκεκριμένες περιπτώσεις.” ΕΠΙΚΤΗΤΟΣ, Διατριβές Α/β,4-5. “Δεν δημιουργεί, η φτώχεια, τη λύπη αλλά η επιθυμία. Ούτε ο πλούτος λυτρώνει από τους φόβους αλλά η λογική. Αν, λοιπόν, αποκτήσεις λογική, ούτε τα πλούτη θα επιθυμείς ούτε την φτώχεια θα κατηγορείς.” Φράση του Επίκτητου από την «Ανθολογία Στοβαίου».
Η εκπαίδευση οφείλει να μας βοηθήσει να καταλάβουμε τη λογική της φύσης και της ίδιας της ζωής και να προσαρμόσουμε τις επιλογές μας με βάση αυτή τη λογική. Πίσω από τη φύση, ο Επίκτητος διαβλέπει τη θεότητα. Αυτή η θεότητα δεν είναι ένα πρόσωπο με επιθυμίες και προσωπικά χαρακτηριστικά αλλά είναι η ίδια η απρόσωπη αιτία των φυσικών νόμων.
Φίλες και φίλοι, ο χώρος είναι περιορισμένος για να αναφερθούμε εκτενώς στην φιλοσοφία του Επίκτητου. Στο παρόν κείμενο σταχυολογήθηκαν εκείνα τα αποσπάσματα που θυμίζουν στον άνθρωπο ότι ο ίδιος έχει τον «αγαθοδαίμονα» , τον ανώτερο εαυτό του, που μόνο, όμως, αν έχει ευήκοα ώτα μπορεί να ακούσει και να ωφεληθεί από τη γνώση. Η σύγχρονη ψυχολογία έχει πολλά κοινά με την φιλοσοφία του Επίκτητου. Ίδιος ο άνθρωπος δια μέσου των αιώνων ίδια και τα προβλήματά του. Επισήμανε τη σημασία της ελεύθερης βούλησης, με την προϋπόθεση πως ο καθένας, εφόσον το επιθυμεί, οφείλει να αναλάβει την ευθύνη του εαυτού του, το διαχωρισμό των επιθυμιών από τις ανάγκες του μέσω της λογικής και των φυσικών νόμων που μας διέπουν. Κύριος του εαυτού του ο άνθρωπος, με έλεγχο στις επιθυμίες του, με καθαρή σκέψη και κρίση για τον εαυτό του και για τη σχέση του με τους άλλους, τότε ζει σύμφωνα με τη θεία θέληση. Ο Επίκτητος «θέλει να κάνει τους μαθητές του, όχι μόνο ελεύθερους, γαλήνιους και ευτυχισμένους αλλά και ατάραχους μπροστά στα εμπόδια, την καταπίεση και τον καταναγκασμό». Το να είμαστε ελεύθεροι για το φιλόσοφο σημαίνει να εστιάσουμε σε αυτά που μπορούμε να αλλάξουμε και όχι σε αυτά που δεν μπορούμε να ελέγξουμε. Αντιμετωπίζοντας τα εμπόδια μαθαίνουμε τον εαυτό μας, τις δυνατότητες και τις αδυναμίες μας εξελισσόμαστε, δρούμε, δίχως να παραμένουμε θύματα παθητικά.
Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΠΗΓΕΣ: ΛΟΥΤΣΙΑΝΟ ΝΤΕ ΚΡΕΣΕΝΤΣΟ, «Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας, greek-language.gr, wikipedia.
