30-09-2025, Ω/09:00′
Τα κοχύλια λόγω της ομορφιάς και των ξεχωριστών ιδιοτήτων τους έχουν αποτελέσει πηγή έμπνευσης για μύθους, ποιήματα και έργα τέχνης από τα πολύ παλιά χρόνια. Νηρείτης, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, ή νηρίτης σύμφωνα με άλλη γραφή, είναι όνομα διαφόρων ειδών κοχυλιών. Επομένως, στην αρχαία ελληνική μυθολογία, ο νέος στον οποίο δόθηκε το όνομα αυτό δεν μπορεί παρά να σχετίζεται με ιστορίες της θάλασσας.
Στην ελληνική μυθολογία ο Νηρίτης είναι ο γιος του Νηρέα και της Ωκεανίδας Δωρίδας. Είναι ο ήρωας των μύθων των ναυτικών. Διηγούνταν μάλιστα ότι ήταν ένας πανέμορφος νέος, που είχε εμπνεύσει έρωτα στην Αφροδίτη. Όταν όμως η θεά πέταξε για τον Όλυμπο, ο Νηρίτης αρνήθηκε να την ακολουθήσει παρόλο που του είχε δώσει φτερά. Από οργή και αγανάκτηση η Αφροδίτη τον μεταμόρφωσε σε κοχύλι, ανίκανο να κινηθεί, κολλημένο στο βράχο, και έδωσε τα φτερά του στον Έρωτα, που δέχτηκε να γίνει σύντροφός της.
Άλλη παραλλαγή του μύθου του Νηρίτη είναι πως τον ερωτεύθηκε ο Ποσειδώνας και ο νέος ανταποκρίθηκε. Ο Ποσειδώνας τον έκανε ηνίοχό του και το αγόρι οδηγούσε το άρμα πολύ γρήγορα, κάτι που θαύμαζαν αρκετά θαλάσσια ζώα. Σύμφωνα όμως με άλλη παράδοση, ο Νηρίτης μεταμορφώθηκε σε κοχύλι από τον θεό Ήλιο, για λόγους άγνωστους στον Αιλιανό, που υποθέτει ότι ο Ήλιος με κάποιον τρόπο προσβλήθηκε. Mια άλλη εξήγησή του είναι ότι ζήλεψε την σχέση του με τον Ποσειδώνα και γι’ αυτό τον μεταμόρφωσε σε κοχύλι.
Από τα κοχύλια, επίσης, από τους μυθικούς, ακόμα, χρόνους παραγόταν η πορφύρα, (άνθος κατά τον Αριστοτέλη), η βασιλική βαφή η ωραιότερη και η ακριβότερη στα αρχαία χρόνια. Σύμφωνα με την παράδοση, ο σκύλος του Ηρακλή έφαγε κοχύλια και το στόμα του βάφτηκε κόκκινο. Δεν είναι δύσκολο να υποθέσουμε ότι το ίδιο συνέβη με τους ανθρώπους, αφού τα κοχύλια αποτελούσαν τροφή. Η πορφύρα θεωρήθηκε από την αρχή ευγενές χρώμα και σύμβολο των θεών και των βασιλιάδων. Κατά τη μυθολογία, όταν ο Περσέας αναδύθηκε από το νερό, η θεϊκή του καταβολή αναγνωρίστηκε από τον Δία διότι φορούσε πορφυρό μανδύα. Ο Θησέας, πάλι, όταν προκλήθηκε από τον Μίνωα να αποδείξει τη θεία καταγωγή του, βυθίζεται στη θάλασσα και στη συνέχεια αναδυόμενος φοράει πορφυρό ένδυμα, που του έδωσε η Αμφιτρίτη. Ομοίως, ο Ιάσονας είχε πορφυρό χιτώνα που του έδωσε η Αθηνά.
Όταν ο Δίας με τη μορφή ταύρου απήγαγε την Ευρώπη, εκτός από τους Τρίτωνες, τις Νηρηίδες και τα δελφίνια, το ζευγάρι ακολουθούσε και η Θεά Αφροδίτη, ξαπλωμένη σε κοχύλι και έραινε τη νύφη με κάθε λογής λουλούδια. Είναι γνωστό, επίσης, πως η Αφροδίτη αναδύθηκε μέσα από ένα κτένι κοντά στις ακτές της Κύπρου, έτσι που το κοχύλι συμβολίζει από τις απαρχές του χρόνου τη γονιμότητα.
Σε αρκετά νομίσματα στην αρχαιότητα κάποιο όστρακο, συνήθως κτένι ή μύδι, απει-κονιζόταν στη μία τους όψη. Τέτοια νομίσματα μπορεί να βρει κανείς στο Νομισματικό Μουσείο Αθηνών.
Η ιδιότητα του όστρακου ως μέσου οικονομικής συναλλαγής στην αρχαιότητα και σε διάφορες φυλές της Αφρικής, του έδωσε την ευκαιρία να το αποκαλέ-σουν “Φυσικό Χρήμα” (“Native Money”). Το πρώτο ωοειδές μεταλλικό νόμισμα που κόπηκε στη Λυδία το 670 π.X. είχε σαν σχήμα του το όστρακο του γένους των Κυπραϊίδων (Cypraedae). Η Κυπραϊίδα Cypraea moneta χρησίμευε ως οικονομική μονάδα σε φυλές της Αφρικής. Στην ανατολική Αφρική αναφέρεται ότι “κάποτε μία σύζυγος κόστιζε δύο Κυπραϊίδες”. Oι αρχαίοι Αζτέκοι πλήρωναν τον αυτοκράτορα Montesuma με όστρακα. Άραβες έμποροι και φυλές της δυτικής Αφρικής, από το Benin μέχρι το Timbuktu και γύρω από τη λίμνη Chad, χρησιμοποιούσαν όστρακα για τις αγοραπωλησίες τους: “sasipari” στη Νέα Γουινέα, “diwara” και “rongo” στα νησιά της Μαλαισίας και “wampum” στους Ινδιάνους. Το wampum χρησιμοποιήθηκε στη Virginia από Ινδιάνους της Αμερικής την εποχή 1606-1612. Ένας πήχυς wampum μήκους 18 ιντσών αντιστοιχούσε σε έξι πένες. Τα wampum ήταν δίθυρα όστρακα, κομμένα σε κυλινδρικά σχήματα. Τα άσπρου χρώματος ήταν μικρής αξίας, ενώ τα πορφυρά είχαν μεγαλύτερη αξία συναλλαγής. Χρησιμοποιούνταν μέχρι τα μέσα του 18ου αιώνα. Πολλοί πρωτόγονοι λαοί της Αφρικής, ακόμη και σήμερα, χρησιμοποιούν μικρά όστρακα σε ζωνοειδείς περιτυλίξεις του σώματός τους για ιεροτελεστίες και χορούς. Μέσα στους αιώνες το όστρακο Τρίτων (Charonia Tritonis), κοινώς “μπουρού”, χρησίμευε σαν μουσικό όργανο.
Φίλες και φίλοι, Τα κοχύλια λόγω της ομορφιάς και των ξεχωριστών ιδιοτήτων τους έχουν αποτελέσει πηγή έμπνευσης για μύθους, ποιήματα και έργα τέχνης από τα πολύ παλιά χρόνια. Πριν 120.000 χρόνια, οι Homo Sapiens έφτιαχνα κοσμήματα από κοχύλια, τα παλαιότερα κοσμήματα που δημιούργησε ο άνθρωπος. Πολλά από αυτά βρέθηκαν χρωματισμένα. Πιθανότατα ο χρωματισμός των κοχυλιών να είχε συμβολική διάσταση. Αλλά και το να τα φοράει κάποιος θα μπορούσε να έχει ιδιαίτερη σημασία καθώς, τα στολίδια αυτά, θα μπορούσαν να αποτελούν στοιχείο συλλογικής ταυτότητας, σύμβολο κοινωνικού στάτους ή και να αντανακλούν ένα σύνολο πεποιθήσεων.
Οι ζωγράφοι της Αναγέννησης, πολύ συχνά αναπαριστούσαν στα έργα τους κοχύλια. Το κοχύλι δεν ήταν δυνατό ν’ αφήσει ασυγκίνητους τους λογοτέχνες – πεζογράφους και ποιητές – Έλληνες και ξένους. Εκείνοι όμως που κυρίως γοητεύθηκαν και εμπνεύστηκαν από τα όστρακα είναι οι ποιητές. Οι περισσότεροι αναφέρονται στα κοχύλια είτε κυριολεκτικά είτε μεταφορικά, δημιουργώντας εικόνες απαράμιλλου κάλλους. Ο Οδυσσέας Ελύτης, ο Γ. Σεφέρης, ο Ν. Καββαδίας και ο Γ. Ρίτσος είναι μερικοί από τους πολλούς ποιητές που γέμισαν με εικόνες κοχυλιών τα ποιήματά τους.
Ποιος από εμάς, αν έχει την τύχη ακόμα να βρεί ένα κοχύλι δεν έχει ακούσει μυστικά από τα βάθη του χρόνου «από το αυτί της θάλασσας»; Μόνο που αν το βρούμε ας το αφήσουμε εκεί που ανήκει στο βυθό, να συνομιλεί με το χρόνο για να μεταφέρει τη σοφία του και στις επόμενες γενιές. Κι αν ακόμα δεν έχουμε ευήκοα ώτα, για να συνομιλήσουμε μαζί του, ας ακούσουμε τους επιστήμονες που μας λένε πως η συλλογή των κοχυλιών από τη φυσική τους θέση, θέτει σε άμεσο κίνδυνο τους οργανισμούς που επιβιώνουν χάρη σε αυτά και βλάπτουν το οικοσύστημα.
Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα.
ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
