12-05-2025, Ω/19:00′

Στις 12 Μαΐου του 1947, εν μέσω του ελληνικού Εμφύλιου Πολέμου, εγκαινιάζεται το στρατόπεδο της Μακρονήσου, στο ομώνυμο ξερονήσι απέναντι από το Λαύριο.

ΤΑ ΒΑΣΑΝΙΣΤΗΡΙΑ 

«Νόμιζα ότι ανάβουν εντός μου πυρκαγιές»

Ο Μίκης Θεοδωράκης βασανίστηκε ανηλεώς σωματικά και ψυχολογικά στη Μακρόνησο, όπου ήταν πολιτικός κρατούμενος. Τον έστειλαν στο νοσοκομείο, με πολλαπλά κατάγματα, σπασμένα πλευρά, εξαρθρωμένο γόνατο, κατεστραμμένο τον μισό πνεύμονα και προβλήματα στο δεξί μάτι. Ξαναγύρισε στο κολαστήριο, όπου και άρχισαν οι κρίσεις: «ηλεκτρικές εκκενώσεις, που τελικά λες και έδιναν ραντεβού όλες μαζί στο στομάχι και στο κεφάλι. Νόμιζα ότι ανάβουν εντός μου πυρκαγιές, καιγόμουν και πονούσα. Το σώμα μου γέμιζε με κυματιστούς σπασμούς. Έχανα το αίσθημα της ισορροπίας».

Δύο από τα έργα του Μίκη Θεοδωράκη, η «Πρώτη Συμφωνία» και το «Χτύπα – Χτύπα» γράφτηκαν στη Μακρόνησο

Τα τρομερά βασανιστήρια, οι εξευτελισμοί, οι νύχτες με τους αρουραίους και τους σκορπιούς, οι ασύλληπτοι ήχοι που ανέβαιναν τα βράδια από τις χαράδρες, όταν χίλιοι άνδρες μαζί βασανίζονταν φρικτά, δεν είχαν το αποτέλεσμα που περίμεναν οι βασανιστές του. Ούτε ο συνθέτης υπέγραψε. Και, φυσικά, δεν ξέχασε ποτέ. Μέσα στο έργο του υπάρχουν οι απόηχοι αυτής της φρικιαστικής εμπειρίας. Κυρίως στην Πρώτη Συμφωνία του, με την οποία ιστόρησε τις μέρες της κόλασης. «Εγώ ακόμα και μέσα στη Μακρόνησο εξέφραζα με τη μουσική που συνέθετα τότε την κατάσταση, όπως ακριβώς τη ζούσα και τη ζούσανε και οι άλλοι. Δεν εξωράιζα τίποτε, δεν αποσιωπούσα τίποτε. Γράφοντας τότε την Πρώτη Συμφωνία μου ήμουν 100% ο εαυτός μου με την πίστη μου, τους φόβους και την αγωνία μου, ακόμα και τις αμφιβολίες μου και φυσικά την ελπίδα και την αισιοδοξία μου. Γιατί χωρίς αισιοδοξία δεν μπορείς να ζήσεις ούτε μία ώρα σε ένα τέτοιο στρατόπεδο» («Έθνος», Φεβρουάριος 2003).

«Μόνο τις νότες του…». Αυτές ζήτησε να πάρει μαζί του, στο «μικρό του μπαουλάκι» στη μεταγωγή του από την Ικαρία στη Μακρόνησο, ο Μίκης Θεοδωράκης. Δύο από τα έργα του Μίκη Θεοδωράκη, η «Πρώτη Συμφωνία» και το «Χτύπα – Χτύπα», γράφτηκαν στη Μακρόνησο (στο Δ’ Τάγμα), συνοδεία βασανιστηρίων.

«Όταν κόπασε το κακό, παγωμένοι, πεινασμένοι, εξαθλιωμένοι κατεβήκαμε στα μαγειρεία με την καραβάνα στο χέρι κι εκεί μας είπαν ότι δεν έχει φαΐ ούτε νερό, γιατί κόπηκαν οι συγκοινωνίες με το Λαύριο και δεν έφτασαν εφόδια… Και τότε είδα το μεγάλο για μένα κακό: Πάνω στα σύρματα που χώριζαν το στρατόπεδο απ’ τη θάλασσα, ήσαν καρφωμένα τα φύλλα με τις νότες μου. Ολόκληρη η Πρώτη Συμφωνία που είχα ολοκληρώσει στην Ικαρία, εκατοντάδες σελίδες, βρίσκονταν κρεμασμένες, σταυρωμένες θα έλεγα όπως ο Ιησούς Χριστός πληρώνοντας για τις δικές μου «αμαρτίες»… Ξεκρέμασα δυο-τρεις, όμως μάταιος ο κόπος, γιατί τις πολλές τις είχε πάρει ο άνεμος», σημειώνει ο Μίκης Θεοδωράκης στο χρονικό των σκληρών εκείνων ημερών της εξορίας, του μαρτυρίου αλλά και της δημιουργίας.

Μόλις οι σύντροφοί του είδαν να γράφει νότες, άρχισαν να του ζητούν να τους γράψει «το δικό τους τραγούδι» όπως είχε κάνει στην Ικαρία με το «Θάλασσες μας ζώνουν». «Δεν θυμάμαι τώρα λεπτομέρειες παρά μόνο τον εαυτό μου να τραγουδώ το «Χτύπα Χτύπα» από σκηνή σε σκηνή» αναφέρει ο συνθέτης.

«Πολλοί άρχισαν να το τραγουδούν μαζί μου και μια μέρα κατεβήκαμε στον A Κλωβό στη σκηνή των στρατηγών όπως τη λέγαμε κι εκεί η αυτοσχέδια χορωδία μας το τραγούδησε μπροστά στους τιμημένους στρατηγούς του ΕΛΑΣ, τον Σαράφη, τον Μάντακα και τον Αυγερόπουλο. Δεν θυμάμαι να είχα ποτέ ξανά στη ζωή μου τη συγκίνηση που ένοιωσα τότε…».

(fb) Φίλοι Μίκη Θεοδωράκη (Miki Theodorakis’ Friends)