04-01-2025, Ω/12:15′

  Αναγνωρίζοντας το νερό ως το πρωταρχικό στοιχείο των απαρχών του κόσμου και αναδεικνύοντάς το έτσι σε γενεσιουργό δύναμη όλων των υπόλοιπων στοιχείων,  έμψυχων και άψυχων, οι μύθοι στην ουσία εκφράζουν κατά τρόπο σχηματικό την πραγματικότητα της ιστορίας του κόσμου. Ανέκαθεν καθόριζε τη βιωσιμότητα ολόκληρων λαών και, όπως φαίνεται, θα καθορίσει ακόμα πιο αποφασιστικά την ανθρώπινη δραστηριότητα στο μέλλον. Η ζωογόνος σημασία του νερού σε κάθε κοινωνία επέτρεψε τη φόρτισή του με πλούσιο συμβολισμό και την ενσωμάτωσή του στη θρησκευτική, πνευματική και καλλιτεχνική ζωή. Η σημασία του νερού στον καθαρμό φαίνεται και από το γεγονός ότι τα ιερά ιδρύονται κοντά σε πηγές ή υδάτινες λεκάνες ή οφείλουν τη δημιουργία τους σε υπερφυσική ενέργεια. Η ανθρωπότητα απέκτησε επίγνωση της σπουδαιότητας του νερού από τα πρώτα, κιόλας, στάδια της πολιτισμικής της εξέλιξης, αναγνωρίζοντας, επίσης, πως οι πρώτοι έμβιοι οργανισμοί εμφανίστηκαν πράγματι στα βάθη των θαλάσσιων εκτάσεων. Έχουμε αναφερθεί στους κοσμογονικούς μύθους, όπως και στις θεότητες του υδάτινου στοιχείου.

  Εδώ θα αναφερθούμε στη σχέση του νερού με την πνευματική και θρησκευτική ζωή των λαών του κόσμου.  Από την αρχαιότητα το νερό ήταν στενά συνδεδεμένο με την έννοια του καθαρμού, φυσικού και πνευματικού: στα αρχαιότερα θρησκευτικά κείμενα από την αρχαία Αίγυπτο, τα σώματα των νεκρών, κατά τη διαδικασία της ταρίχευσης, πλένονταν συχνά με νερό ώστε να διατηρηθούν αμόλυντα από το θάνατο και να αναζωογονηθούν. Στη μακρινή Ινδία οι πιστοί Ινδουιστές πλένονται στα ιερά νερά του Γάγγη για να καθαρίσουν σώμα και πνεύμα. Αλλά και στον Ισλαμισμό, οι πιστοί πριν προσευχηθούν καθαρίζονται, πλένοντας χέρια, πόδια, αυτιά και στόμα με άφθονο νερό. Στη μυστηριακή λατρεία του Ορφισμού (6ος αιώνας π.Χ.) ο μυημένος καλούνταν να αναζητήσει τη Μνημοσύνη, ένα ποτάμι τα θεραπευτικά νερά του οποίου θα απάλλασσαν την ψυχή του από τον κύκλο των διαρκών μετενσαρκώσεων. Αλλά και για τους Ινδούς που πλένονται ή αποτεφρώνονται στον Γάγγη, τα νερά του είναι η γέφυρα που τους ενώνει με τον ουρανό και απελευθερώνει την ψυχή από τις οδύνες της διαρκούς μετενσάρκωσης. Στη Βουδιστική θρησκεία ο λωτός (σύμβολο του νερού), που έχει τις ρίζες του στη λάσπη και το άνθος του φωτίζεται στην επιφάνεια του νερού, συμβολίζει την αναγέννηση του πνεύματος και την επίτευξη της φώτισης.

  Τα Θεοφάνεια, γιορτάζονται την 6η Ιανουαρίου, σε ανάμνηση της βάπτισης του Ιησού από τον Ιωάννη τον Πρόδρομο. Ωστόσο είναι γνωστό πως η αρχαίοι Αιγύπτιοι γιόρταζαν την εμφάνιση του Χρόνου ή Κρόνου μέσα από τα νερά του Νείλου την 6η Ιανουαρίου. Βαβυλώνιοι, Έλληνες, Ρωμαίοι, Εβραίοι, Εσσαίοι. Αλλά ας επανέλθουμε στους Αιγύπτιους. Στις 27 Νοεμβρίου πέθανε ο Όσιρις (δολοφονημένος από τον αδερφό του Σετ, ο οποίος τον έπεισε, μαζί με τους συνεργούς του, να ξαπλώσει σε ένα φέρετρο το οποίο σφράγισαν και πέταξαν στο Νείλο). Η σύζυγος και αδερφή του Ίσις, τον ανέστησε σαράντα μέρες μετά και ο Όσιρις έγινε και πάλι ο νέος Φαραώ.

  Πολλοί λαογράφοι υποστηρίζουν ότι η τελετή του αγιασμού των υδάτων στη θάλασσα την ημέρα των Θεοφανείων έχει τις ρίζες της στην εορτή των «Πλυντηρίων», που γινόταν μία φορά το χρόνο στην αρχαία Αθήνα προς τιμήν της θεάς Αθηνάς και είχε καθαρτήριο χαρακτήρα. Οι αρχαίοι Αθηναίοι στην εορτή των «Πλυντηρίων» μετέφεραν «εν πομπή» στην ακτή του Φαλήρου το άγαλμα της Αθηνάς και το έπλεναν με θαλασσινό νερό για να το καθαρίσουν από τον «προσιζάνοντα ρύπον» των κακών πράξεων των ανθρώπων και να ανανεωθούν οι ιερές δυνάμεις του.

 Το βύθισμα στα νερά σημαίνει επιστροφή στην προ του σχήματος μορφή, με τη διπλή έννοια της διάλυσης και του θανάτου, αλλά επίσης της αναγέννησης και αναζωογόνησης, αφού το βύθισμα πολλαπλασίαζε τη δύναμη της ζωής. Σε κοσμικό επίπεδο, στο βύθισμα αντιστοιχεί ο κατακλυσμός, η μεγάλη παράδοση των μορφών στη ρευστότητα όπου τις καταλύει για να ελευθερώσει τα στοιχεία που με αυτά θα δημιουργήσει τα νέα κοσμικά πρότυπα. Ο συμβολισμός της βάπτισης, στενά συνδεδεμένος με τον συμβολισμό των νερών, ερμηνεύεται από τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο ως εξής: «Αναπαριστάνει τον θάνατο και την ταφή, τη ζωή και την ανάσταση. Όταν βυθίζουμε το κεφάλι μας στο νερό, όπως σε ένα τάφο, ο παλιός άνθρωπος είναι βυθισμένος και θαμμένος ολοκληρωτικά. Όταν βγαίνουμε από τα νερά, αναδύεται ξαφνικά ο νέος άνθρωπος». Η ιδιότητα της διαφάνειας και του βάθους, που τόσες φορές δίνονται στα νερά, εξηγεί ένα μεγάλο μέρος του σεβασμού που είχαν οι αρχαίοι γι΄ αυτό το στοιχείο, που όπως η γη, ήταν μια θηλυκή αρχή. Οι Βαβυλώνιοι την αποκάλεσαν «οίκο της γνώσης». Ο Οαννός, το μυθικό πρόσωπο που αποκαλύπτει στους ανθρώπους τον πολιτισμό, αναπαριστάνεται σαν μισός ψάρι και μισός άνθρωπος.

  Φίλες και φίλοι ο καθαρμός με νερό από τη χαραυγή της ανθρωπότητας ως τις μέρες μας, συνόδευε τον άνθρωπο στις πιο σημαντικές στιγμές της ζωής του. Γέννηση, γάμος, θάνατος. Την 6η Ιανουαρίου, στους μυθικούς χρόνους, γιορταζόταν σε πολλούς λαούς, η νίκη του φωτός στο σκοτάδι. Πρόκειται για ένα νέο ξεκίνημα της ανθρωπότητας που σηματοδοτείται από το χριστιανικό βάπτισμα και τον αγιασμό του κόσμου και κυριαρχούν ως συμβολισμοί στη γιορτή των Θεοφανείων και στα έθιμα που τη συνοδεύουν. Η γιορτή των Φώτων θεωρείται κι ως μία γιορτή που φέρνει την κάθαρση. Τα νερά αγιάζονται και φεύγει, όπως λένε, το κακό. Για τους χωρικούς παλαιότερων αιώνων μάλιστα, η συγκεκριμένη μέρα ήταν η μεγαλύτερη γιορτή του χρόνου και κάθε καινούργιο ρούχο το φορούσαν πρώτη φορά τα Θεοφάνεια, για να φωτιστεί. Στον αγιασμό των υδάτων και το περιεχόμενο των μεταμφιέσεων που κυριαρχούν και πάλι στα εορταστικά δρώμενα συνυπάρχουν στοιχεία που ξορκίζουν το κακό, συνθήκες που σηματοδοτούν την αύξηση της διάρκειας της ημέρας και τη μείωση της διάρκειας της νύχτας, αλλά και αναπαραστάσεις παραδοσιακού γάμου.

  Η φώτιση είναι το μήνυμα των Θεοφανείων. Δυο προτεινόμενοι δρόμοι προς τη φώτιση, είναι η τέχνη και η θρησκεία. Πέρα, ωστόσο, από τα στερεότυπα, υπάρχει η ανοιχτή καρδιά προς τους άλλους, και κυρίως ανοιχτή προς τη συμπόνια, τα θαύματα, και την ομορφιά της ζωής – παρά τον καταιγισμό σκοτεινών ειδήσεων – αυτή είναι η λεωφόρος που οδηγεί στη φώτιση, στην αληθινή μας φύση.

Σας ευχόμαστε ένα όμορφο βράδυ και μια θαυμαστή εβδομάδα.

ΒΑΣΩ ΔΕΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ

ΠΗΓΕΣ: JUAN EDUARDO CIRLOT»Το Λεξικό των Συμβόλων», JOSEPH CAMBELL «Η δύναμη του Μύθου, realwater.gr,argolikivivliot 

hiki.gr.