22-07-2024, Ω/09:30′
Η Θάλασσα κατά την Ελληνική Μυθολογία ήταν η ιδεατή ανθρωπόμορφη θεότητα της έννοιας του αλμυρού υγρού στοιχείου και προστάτιδα αυτού. Ήταν κόρη κατ’ άλλους της Γαίας και μόνο αυτής που κατά τον ίδιο τρόπο, δηλαδή μόνο από τις δημιουργικές δυνάμεις που κληρονόμησε από το Χάος, και χωρίς τη βοήθεια του Έρωτος, κυοφόρησε τον Ουρανό και τα Όρη. Κατ΄ άλλες μυθολογικές παραδόσεις η ερημική και αφρισμένη θάλασσα, ήταν κόρη του Αιθέρα και της Ημέρας, μητέρα των Ροδίων, της Αλίας, των Τελχινών καθώς και της Αφροδίτης.
Παραστάσεις της θεότητας αυτής υπήρχαν ελάχιστες με σαφή υπεροχή του θεού Ποσειδώνα. Από τις πιο ονομαστές απ΄ αυτές ήταν, ήταν εκείνη στο Ναό του Ποσειδώνα στην αρχαία Κόρινθο που φερόταν η Θάλασσα, στη βάση συμπλέγματος του θεού Ποσειδώνα με την Αμφιτρίτη, να κρατά στην αγκαλιά της την κόρη της Αφροδίτη, περιστοιχιζόμενη από τις Νηρηίδες.
Ο Ποσειδώνας, θεός της θάλασσας είχε το γενικό πρόσταγμα των θαλασσίων και των επίγειων υδάτων. Διέμενε, σε μεγαλοπρεπές ανάκτορο στα βάθη των κυμάτων από όπου διαφέντευε το θαλάσσιο σύμπαν που κυβερνούσε, οπλισμένος με την τρίαινά του και περιστοιχισμένος από μια συνοδεία ανθρωπόμορφων ή υβριδικών θεοτήτων, όπως οι Νηρηίδες, ο Τρίτων ο Πρωτέας κ.α. Κατά την κλασσική περίοδο εικονιζόταν σαν ρωμαλέος θεός, με γενειάδα επιβλητική, διάθεση ευμετάβολη και τρομερούς θυμούς. Αυτό, όμως, υπήρξε το όψιμο πρόσωπό του. Η αρχική όψη των θαλάσσιων θεοτήτων θα πρέπει να ήταν τερατώδης, ικανή να προκαλεί τον τρόμο σε όσους ξανοίγονταν στα πέλαγα.
Στο θυμό της επάνω η θάλασσα, ουρλιάζει και βρυχάται. Το υπόκωφο βουητό της θυμίζει έντονα το μουγκρητό του ταύρου γι΄ αυτό και τα τέρατα με τα οποία η αρχαία φαντασία εποίκισε τη θάλασσα είχαν συχνά ταυρική θωριά. Τέτοια ήταν η περίπτωση του θαλάσσιου τέρατος το οποίο προκάλεσε τον θάνατο του Ιππόλυτου στον Ιππόλυτο του Ευριπίδη. Είχε σταλεί από τον Ποσειδώνα που ανταποκρίθηκε στην προσευχή του Θησέα.
Σε αντίθεση με τις θεότητες του ουρανού και της γης, οι θεοί του νερού δεν εξανθρωπίστηκαν τελείως. Σε αντίθεση με τον ουρανό και τη γη, στους οποίους οι άνθρωποι έμαθαν λίγο πολύ να προβλέπουν τις διαθέσεις τους και κάποτε να τους εξημερώσουν, δεν μπόρεσαν ποτέ να δαμάσουν τη θάλασσα. Η θεότητα που την κατοικεί δείχνει ανυπότακτη στην ανθρώπινη τάξη. Γι αυτό και διατήρησε, σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από τους υπόλοιπους θεούς, κάτι από τα πρωτόγονα και απάνθρωπα χαρακτηριστικά της.
Ο Εγκίρ, ο μεγάλος βόρειος θεός της θάλασσας, ζούσε, επίσης σε ένα παλάτι στο βυθό της. Η γυναίκα του η Ραν, ήταν η προσωποποίηση της πανούργας θάλασσας που με το τεράστιο δίχτυ της προσελκύει στις αβύσσους της, όσους ξανοίγονται στην επιφάνειά της. Τίποτα το ανθρώπινο και το αγαθοποιό δεν κατοικεί σε αυτές τις αχανείς παγωμένες εκτάσεις. Τα ονόματα και μόνο των θυγατέρων του Εγκίρ και της Ραν αρκούν για να το αποδείξουν. Οι κόρες τους είχαν ονόματα όπως Κόλγκα, η μανιασμένη θάλασσα, Βύλγκα η φουσκοθαλασσιά, Ντούφα, η σκυλοπνίχτρα, Χραφν η φαγάνα, Ντραφν η πλανεύτρα κ.λ.π. Όπως και οι απόγονοι του Ποσειδώνα ήταν τέρατα και γίγαντες.
Στην Ιαπωνική μυθολογία ο Σούσουο είναι ο κυβερνήτης της θάλασσας. Η Μάτσου, γνωστή επίσης και με άλλα ονόματα και τίτλους, είναι κινεζική θεότητα της θάλασσας. Πρόκειται για τη θεοποιημένη μορφή ιστορικού προσώπου, μίας σαμάν από τη Φουτσιάν, της οποίας η διάρκεια ζωής είναι παραδοσιακά χρονολογημένη από το 960 έως το 987. Τιμημένη μετά το θάνατό της ως προστάτιδα των εργαζομένων στη θάλασσα, συμπεριλαμβανομένων των ναυτικών και των ψαράδων, η λατρεία της εξαπλώθηκε στις παράκτιες ακτές της Κίνας και στις κινεζικές κοινότητες σε όλη τη Νοτιοανατολική Ασία.
Φίλες και φίλοι η θάλασσα συμβολίζει το ασυνείδητο, είναι το πέρασμα, το μυστήριο, αυτό που χωρίζει και αυτό που ενώνει, έχει όλες τις διαστάσεις: την τρικυμία, τον κίνδυνο και το θάνατο, τη γαλήνη, το κάλλος και τη ζωή. Είναι μια δύναμη -όπως και ο έρωτας- απρόβλεπτη, παράλογη και ζωτική. Ο Ελύτης, ο Σεφέρης, ο Βάρναλης, ο Σολωμός, ο Καβάφης, όλοι σχεδόν οι μεγάλοι ποιητές μας, «μίλησαν» για τη θάλασσα μέσα από τη δική τους ύπαρξη.
Ας ακούσουμε, όμως, τον Καρκαβίτσα στα «Λόγια της Πλώρης», να μιλά τόσο εύγλωττα για την απέραντη υδάτινη έκταση:
«Ναι! την αγαπούσα τη θάλασσα! Την έβλεπα ν’ απλώνεται από το ακρωτήρι ως πέρα, πέρα μακριά, να χάνεται στα ουρανοθέμελα σαν ζαφειρένια πλάκα στρωτή, βουβή και πάσχιζα να μάθω το μυστικό της. Την έβλεπα οργισμένη άλλοτε, να δέρνει με αφρούς το ακρογιάλι, να καβαλικεύει τα χάλαρα, να σκαλώνει στις σπηλιές, να βροντά και να ηχάει, λες και ζητούσε να φθάσει στην καρδιά της γης, για να σβήσει τις φωτιές της. Κι έτρεχα μεθυσμένος να παίξω μαζί της, να τη θυμώσω, να την αναγκάσω να με κυνηγήσει, να νιώσω τον αφρό της επάνω μου, όπως πειράζομε αλυσοδεμένα τ’ αγρίμια».
Βάσω Δενδροπούλου*
ΠΗΓΕΣ: Jacques lacarriere «Στα Άδυτα των Μύθων», Βικιπαίδεια
* Η συνάδελφος Βάσω Δενδροπούλου είναι συγγραφέας-μυθιστοριογράφος και μέλος της τριμελούς Επιτροπής Διαχείρισης της “Στέγης Πυροσβεστικού Πολιτισμού” της Π.Ε.Α.Π.Σ.
